Hörümçək Haqqında Məlumat – Növləri, Torları, Anatomiyası və Qidalanması

2 weeks ago

4 3 minutes read

Hörümçəklər (lat. Araneae) arachnidlər sinfinə aid olan kiçik və orta ölçülü heyvanlardır. Onlar dünyada 45 mindən çox növü ilə tanınır və müxtəlif ekosistemlərdə yaşayırlar. Hörümçəklər həm quru, həm də nəm mühitlərdə tapıla bilər. Bu canlılar xüsusilə özləri üçün tikdiyi hörümçək torları ilə məşhurdur. Hörümçəklər insan üçün əsasən zərərsiz hesab olunur, lakin bəzi növləri zəhərlidir.

Horumcek haqqinda melumat

Hörümçək anatomiyası

Hörümçəklərin bədəni əsasən iki hissəyə bölünür:

Sephalothorax (baş-gövdə) – Burada gözlər, ağız və ayaqlar yerləşir. Hörümçəklərin adətən səkkiz ayağı var, bu onları böcəklərdən fərqləndirir. Baş-gövdədə həmçinin ov üçün istifadə olunan çənə (chelicerae) və iyləmə orqanları yerləşir.
Abdomen (qarın) – Qarında hörümçək torları istehsal edən iynələr (spinnerets) yerləşir. Bəzi növlərdə qarın rəngi və naxışları torun cəlbediciliyini artırmaq və ovunu qarışdırmaq üçün xüsusi dizaynla olur.

Hörümçəklərin gözləri çox vaxt sadədir, adətən 6 və ya 8 gözə malik olurlar. Onlar işığa və hərəkətə həssasdır, lakin rəngləri ayırd etmə qabiliyyətləri məhduddur.

Hörümçək torları və ov üsulları

Hörümçəklər müxtəlif üsullarla ovlanırlar. Ən məşhuru tor qurma üsuludur. Hörümçək torları ipəkdən hazırlanır və olduqca möhkəm, elastik olur. Torlar həm qida tutmaq, həm də sığınacaq yaratmaq üçün istifadə olunur.

Tor növləri:

Funnel (huni) torları – Ov üçün istifadə olunur, torun mərkəzində hörümçək gözləyir.
Orb (dairəvi) torlar – Klassik hörümçək torlarıdır, adətən çiçək və ağacların arasında görülür.
Sheet (yataq) torları – Yastı və geniş torlardır, böcəkləri yuxarıdan düşən zaman tuta bilir.

Hörümçəklər yalnız tor vasitəsilə ovlamır. Bəzi növlər tor istifadə etmədən, sürətli və çevik şəkildə ovlarını tuturlar. Misal üçün, Lynx hörümçəkləri yerdə və ya bitkilərdə gizlənərək, ovlarını ani zərbə ilə ələ keçirir.

Hörümçəklərin qidalanması

Hörümçəklər karnivordur, yəni əsasən heyvanlarla qidalanır. Onlar müxtəlif böcəkləri, həşəratları və bəzən kiçik sürünənləri ovlayırlar.

Ov üsulları növə görə dəyişir:

Tor hörümçəkləri tor vasitəsilə tutduğu böcəkləri zəhərləyərək qidalanır.
Aktiv ovçular gizlənərək və ani hücumla ovlarını tutur.
Bəzi hörümçəklər topladığı su ilə öz torlarını nəm saxlayır və ovlarının yapışmasını asanlaşdırır.

Qida həzm prosesi qeyri-adidır. Hörümçək qidanı öz çənəsi ilə çeynəmədən, əvvəlcə zəhərləyir və maye hala gətirərək sorur. Bu proses onu digər heyvanlardan fərqləndirir.

Hörümçək növləri

Dünyada hörümçək növləri çox müxtəlifdir. Onları əsasən yaşayış mühiti, tor qurma vərdişləri və zəhərlilik səviyyəsi üzrə təsnif etmək olar.

Əsas növlər:

Ev hörümçəkləri (Domestic spiders) – İnsan yaşayış məkanlarında yaşayan və tor quran növlərdir. Zərərsizdirlər və böcəkləri ovlayaraq evlərdə faydalıdırlar.
Orb-weaver hörümçəklər – Klassik dairəvi torlar quran növlərdir. Rəngarəng və bəzən dekorativ naxışlı olur.
Funnel-web hörümçəklər – Huni torlar quran və bəzən zəhərli olan növlərdir.
Jumping (Sıçrayan) hörümçəklər – Tor istifadə etmədən aktiv ov edən və çox çevik olan növlərdir.
Tarakan hörümçəkləri və zəhərli növlər – Bəziləri insan üçün təhlükəli zəhərə malikdir, amma çox nadirdir.

Hörümçəklərin çoxu insanlar üçün təhlükəsizdir və zəhəri yalnız ov üçün istifadə olunur. İnsanlarla qarşılaşmalar nadir hallarda zəhərlənmə ilə nəticələnir.

Hörümçəklərin çoxalması

Hörümçəklər yumurtlayaraq çoxalırlar. Dişi hörümçək yumurtalarını ipəkdən hazırlanmış qoruyucu kisələrdə saxlayır. Bir kisədə yüzlərlə yumurta ola bilər.

Yumurtalar müəyyən müddət sonra çıxır və larva mərhələsindən böyüyərək yetkin hörümçək olur. Yetkinlik yaşına çatmaq üçün bir neçə dəri dəyişmə mərhələsindən keçir. Bu dövrdə onların ölçüsü və rəngi dəyişir.

Bəzi növlər qış mövsümündə torları və ya yumurtalarını qoruyaraq, sərt şəraitdən sağ çıxır. Bu, onların yaşama və çoxalma strategiyasının bir hissəsidir.

Hörümçək və insan

Hörümçəklər insan cəmiyyəti üçün həm faydalı, həm də maraqlı canlılardır:

Faydalı tərəfi: Hörümçəklər böcəkləri ovlayaraq, təbii yolla ev və bağlarda zərərvericilərin sayını azaldır.
Təhlükəli tərəfi: Zəhərli növlər nadir hallarda insanı sancaraq, mülayim və ya ciddi reaksiyalara səbəb ola bilər.

Evdə hörümçək tapdığınız zaman onları öldürmək əvəzinə, təhlükəsiz şəkildə çölə buraxmaq tövsiyə olunur. Çünki onlar ekosistemdə faydalıdır.

Hörümçəklərin tədqiqi insanlara biomaterial elmlərində yeni imkanlar açır. Onların ipəkləri güclü və elastik olduğundan, tibbdə, mühəndislikdə və material elmlərində araşdırmalar aparılır.

Hörümçək ipəyinin xüsusiyyətləri

Hörümçək ipəyi təbiətin ən möcüzəli materiallarından biridir. Onun xüsusiyyətləri:

Yüksək elastiklik – İpək uzanır və qopmur.
Güclü möhkəmlik – Öz çəkisinə nisbətən bir neçə dəfə güclüdür.
Təbii yapışqanlıq – Ov tutmaq üçün optimallaşdırılıb.

Hörümçək ipəyindən tibbdə tikiş materialları, tekstil sənayesində isə xüsusi parça istehsalında istifadə etmək mümkündür.

Hörümçək tədqiqatları və elmi əhəmiyyəti

Hörümçəklər biologiya və ekoloji tədqiqatlarda əhəmiyyətli mövzudur:

Ekologiyada rolu: Böcəkləri ovlayaraq zərərvericilərin sayını tənzimləyir.
Biomimetik tədqiqatlar: İpəyin strukturu robot texnologiyasında və tibbdə istifadə olunur.
Zoologiyada araşdırmalar: Davranış, çoxalma və ov üsulları öyrənilir.

Hörümçəklər elmi tədqiqat üçün əvəzsiz model orqanizmdir. Onların davranışları, tor qurma vərdişləri və adaptasiya qabiliyyətləri biomexanika və ekologiya sahələrində ilham mənbəyidir.

Hörümçək və mədəniyyət

Hörümçəklər insanların mədəniyyətində də öz yerini tapıb:

Bəzi mədəniyyətlərdə hörümçək simvolu səbr, zəka və yaradıcılıqla əlaqələndirilir.
Nağıllarda və hekayələrdə hörümçək ağıllı və səbri ilə tanınır.
Modern mədəniyyətdə isə superhero filmlərində hörümçək motivləri məşhurdur (məsələn, Spiderman).

Bu mədəni təsirlər insanların hörümçəklərə marağını artırır və biologiya öyrənməyə təşviq edir.

Hörümçək haqqında tez-tez verilən suallar

Hörümçək insan üçün təhlükəlidirmi?
Çox hörümçək növü zəhərsizdir. Zəhərli olanlar isə nadir hallarda insana zərər verə bilər.
Hörümçək torları niyə möhkəmdir?
Hörümçək ipəyi xüsusi protein strukturu ilə hazırlanır ki, bu da onu çox elastik və güclü edir.
Hörümçək torunu niyə qurur?
Tor, həm ov tutmaq, həm də sığınacaq yaratmaq üçün istifadə olunur.
Hörümçəklər yalnız torla ovlayırmı?
Xeyr, bəziləri tor istifadə etmədən ovlarını aktiv ov üsulu ilə tutur.