Kərtənkələ Haqqında Məlumat | Növləri, Qidalanması və Davranışı

3 weeks ago

7 3 minutes read

Kərtənkələlər (latınca Lacertilia) sürünənlər sinfinə aid olan maraqlı və müxtəlif növ canlılardır. Onlar dünyanın demək olar ki, bütün qitələrində yaşayırlar və təbiətdə mühüm ekoloji rol oynayırlar. Kərtənkələlər həm qida zəncirində yırtıcı kimi, həm də yırtıcıların qidası olaraq böyük əhəmiyyət kəsb edirlər. Bu məqalədə kərtənkələlərin tipləri, yaşayış mühiti, bioloji xüsusiyyətləri, davranışları, qidalanması və insanlarla əlaqələri barədə ətraflı məlumat veriləcək.

Kertenkele haqqinda melumat

1. Kərtənkələlərin ümumi təsviri

Kərtənkələlər adətən kiçik və orta ölçülü sürünənlərdir. Bədənin quruluşu onların yaşadıqları mühitə uyğun olaraq formalaşıb. Ən çox yayılmış cəhətləri bunlardır:

Uzun və çevik bədən
Dörd ayaq və barmaqların olması
Tükləri olmayan, qalın və ya nazik pulcuqlarla örtülmüş dərilər
Uzun quyruq, bəzən isə quyruq özbaşına qoparaq düşə bilir (bu xüsusiyyət onlara yırtıcılardan qaçmaq imkanı verir)

Kərtənkələlər müxtəlif ölçülərdə olur. Bəzi növlər yalnız 5 sm uzunluğunda ikən, bəzi tropik növlər 2 metrə qədər böyüyə bilir. Onların rəngi yaşadıqları mühitə görə dəyişir və bəzi kərtənkələlər kamuflyaj bacarığı ilə seçilir.

2. Kərtənkələlərin növləri

Kərtənkələlər çoxsaylı növlərə bölünür və hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Əsas növ kateqoriyaları aşağıdakılardır:

2.1. Ev kərtənkələləri (Hemidactylus turcicus)

Kiçik ölçülü və evlərdə, binalarda tez-tez rast gəlinən kərtənkələlərdir.
Onlar gecə aktivdir və gecə saatlarında böcəklərlə qidalanırlar.
İnsanlar üçün zərərsizdirlər və hətta evlərdə böcək populyasiyasını tənzimləyirlər.

2.2. Yırtıcı kərtənkələlər (Varanus spp.)

Daha böyük ölçülü və yırtıcı xasiyyətə malikdirlər.
Tropik və subtropik bölgələrdə yaşayırlar.
Əsasən kiçik məməliləri, quşları və böcəkləri ovlayırlar.

2.3. Tropik rəngli kərtənkələlər

Bəzən tısbağa və ilanlarla qarışdırılır, çünki onların bəziləri çox parlaq və göz oxşayan rənglərə malikdir.
Kamuflyaj və rəng dəyişdirmə qabiliyyətləri ilə seçilirlər.

2.4. Quş və digər heyvanlarla əlaqəli kərtənkələlər

Bəzi kərtənkələlər yuvalarda və ya ağac budaqlarında yaşayır.
Onlar həm də qida zəncirində əhəmiyyətli rol oynayır, çünki böcəkləri, sürfələri və həşəratları yeyirlər.

xr:d:DAE0wDfz8r0:37,j:18659819460,t:22021020

3. Kərtənkələlərin yaşayış mühiti

Kərtənkələlər dünyanın demək olar ki, bütün bölgələrində rast gəlinir. Onların əsas yaşayış mühitləri bunlardır:

Meşələr: Tropik və subtropik meşələrdə müxtəlif növ kərtənkələlər yaşayır.
Çöllər və savannalar: Quraq və isti bölgələrdə qumlu və daşlı yerlərdə kərtənkələlər çoxdur.
Şəhər və yaşayış yerləri: Ev kərtənkələləri insan evlərinə yaxın yaşayır.
Suyun yaxınlığı: Bəzi növlər bataqlıqlar və çay kənarlarında rast gəlinir.

Kərtənkələlər əsasən isti və quru iqlimi sevirlər, çünki onlar soyuq qanlı canlılardır və bədənin istiliyini xarici mühitdən alırlar.

4. Kərtənkələlərin bioloji xüsusiyyətləri

4.1. Dəri və pulcuqlar

Kərtənkələlərin dərisi qalın pulcuqlarla örtülmüşdür. Bu pulcuqlar onları həm quruluqdan, həm də yırtıcılardan qoruyur. Bəzi növlər dərilərini dövrələrlə dəyişir (soyuq qanlılarda rast gəlinən manto dəyişməsi).

4.2. Ürək və qan dövranı

Kərtənkələlərin ürəyi üç otaqlıdır və qan dövranı digər sürünənlərə bənzəyir. Bu, onların metabolizmasını nizamlayır və istilik tənzimləməsinə kömək edir.

4.3. Hiss orqanları

Kərtənkələlər yaxşı görür və bəzi növlər rəngləri fərqləndirə bilir. Onların dil hissi də inkişaf etmişdir; məsələn, gecko növləri dil vasitəsilə qoxuları müəyyən edə bilir.

4.4. Quyruq və qaçma qabiliyyəti

Kərtənkələlərin quyruğu yırtıcıdan qaçmaq üçün özbaşına qopub, sonradan yenidən böyüyə bilər. Bu, onların həyatda qalması üçün çox vacib bir xüsusiyyətdir.

5. Kərtənkələlərin qidalanması

Kərtənkələlər əsasən yırtıcıdır, lakin bəzi növlər omnivor da ola bilər. Qidalanma əsasən belədir:

Böcəklər və həşəratlar: Ev kərtənkələlərinin əsas qidası.
Kiçik məməlilər və quşlar: Böyük növlərin qidası.
Bitkilər və meyvələr: Tropik kərtənkələlərin bəzi növləri meyvə və bitki ilə qidalanır.

Kərtənkələlər ovlanarkən səssiz və sürətli hərəkət edir. Onların gözləri hərəkəti çox yaxşı izləyir və ovlarını ani şəkildə tutur.

6. Kərtənkələlərin davranışı və çoxalması

6.1. Aktivlik

Kərtənkələlər gündüz və ya gecə aktiv ola bilər.
Gündüz aktiv olanlar günəşlə bədənin istiliyini tənzimləyir, gecə aktiv olanlar isə daha çox gizli yaşayış yerlərində mövcuddur.

6.2. Sosial davranış

Əksər kərtənkələlər tək yaşayır, yalnız çoxalma dövründə bir araya gəlir.
Bəzi növlər öz ərazilərini qoruyur və digər kərtənkələləri ora buraxmır.

6.3. Çoxalma

Kərtənkələlər yumurta ilə çoxalır.
Yumurtalar əsasən torpaq və ya yarpaq altına qoyulur.
Bəzi növlər canlı doğurur, yəni yumurtadan çıxmadan balalarını dünyaya gətirir.

7. Kərtənkələlərin əhəmiyyəti

Kərtənkələlərin ekosistem və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyəti var:

Təbiətdə balans: Kərtənkələlər həşəratları yeyərək onların çoxalmasının qarşısını alır.
Elmi tədqiqat: Kərtənkələlər bioloji və genetik tədqiqatlarda istifadə olunur.
Ev mühiti: Ev kərtənkələləri evlərdə böcək zərərvericilərini azaldır.

8. İnsanlarla əlaqəsi və təhlükələr

8.1. İnsanlar üçün təhlükəsizliyi

Əksər kərtənkələlər zərərsizdir və insanlara heç bir fiziki zərər vermir.
Bəzi böyük tropik növlər nadir hallarda dişləyə bilər, amma bu insan üçün ciddi təhlükə yaratmır.

8.2. Təhlükələr

İqlim dəyişikliyi, yaşayış mühitinin azalması və yırtıcı heyvanlar kərtənkələlərin sayını azaldır.
İnsan fəaliyyəti, kimyəvi maddələr və şəhərləşmə onların təbii yaşayış yerlərini məhdudlaşdırır.

9. Kərtənkələlərin maraqlı xüsusiyyətləri

Kamuflyaj bacarığı: Bəzi növlər dərilərini mühitə uyğun dəyişə bilir.
Regenerasiya: Quyruqlarını qopararaq təhlükədən xilas ola bilirlər.
Yüksək sürət: Kiçik kərtənkələlər saniyədə bir neçə metr sürətlə hərəkət edə bilir.
Rənglər: Tropik növlər parlaq rənglərə malikdir, bu da onları həm yırtıcılardan qoruyur, həm də cütləşmə zamanı rol oynayır.