Kibrit İxtirası Nədir? Tarixi, Yaranması və İnkişaf Mərhələləri
İnsan tarixində odun əldə edilməsi və idarə olunması sivilizasiyanın formalaşmasında ən mühüm mərhələlərdən biri hesab olunur. Yemək bişirmək, isinmək, işıqlandırma və sonralar sənaye proseslərinin inkişafı üçün od əvəzolunmaz rol oynamışdır. Lakin bu odun asan, təhlükəsiz və daşına bilən üsulla əldə edilməsi uzun əsrlər boyunca insanların qarşısında ciddi problem kimi dayanmışdır. Məhz bu ehtiyacın nəticəsi olaraq kibrit ixtirası meydana gəlmişdir.
Kibrit ixtisasi haqqinda melumat
Kibrit Nədir?
Kibrit – sürtünmə nəticəsində alışaraq alov yaradan, adətən ağacdan və ya kartondan hazırlanmış kiçik yanacaq vasitəsidir. Kibrit çöpünün bir ucunda xüsusi kimyəvi maddələrdən ibarət başlıq yerləşir. Bu başlıq uyğun səthə sürtüldükdə istilik yaranır və alışma baş verir.
Sadə görünməsinə baxmayaraq, kibrit insan həyatını xeyli asanlaşdıran mühüm ixtiralardan biridir. Bu kiçik vasitə od əldə etmə prosesini sürətli, rahat və nisbətən təhlükəsiz hala gətirmişdir.
Kibrit İxtirasından Əvvəl Od Necə Əldə Olunurdu?
Kibrit ixtirasından əvvəl insanlar od əldə etmək üçün çox zəhmətli və riskli üsullardan istifadə edirdilər. Bu üsulların bəziləri aşağıdakılardır:
Daş və Metal Üsulu
Ən qədim metodlardan biri sərt daşları (məsələn, çaxmaq daşı) metal üzərinə vuraraq qığılcım yaratmaq idi. Bu qığılcım quru ot və ya parçaya düşdükdə alov yarana bilirdi. Lakin bu üsul çox vaxt aparırdı və hər şəraitdə uğurlu olmurdu.
Günəş Şüalarından İstifadə
Bəzi mədəniyyətlər günəş şüalarını xüsusi şüşə və ya parlaq səth vasitəsilə bir nöqtəyə toplamaqla od əldə edirdilər. Bu üsul yalnız günəşli havalarda mümkün idi.
Odun Saxlanması
İnsanlar bəzən əvvəlki oddan köz saxlayaraq onu uzun müddət qorumağa çalışırdılar. Lakin bu üsul həm təhlükəli, həm də qeyri-etibarlı idi.
Bütün bu çətinliklər daha praktik və etibarlı bir həllin – yəni kibritin – yaranmasına zəmin yaratdı.
Kibrit İxtirasının Tarixi
İlk Kimyəvi Təcrübələr
Kibritin ixtirası bir günün və ya bir insanın işi olmamışdır. XVII–XVIII əsrlərdə kimya elminin inkişafı ilə birlikdə alimlər müxtəlif maddələrin sürtünmə və istilik təsiri altında alışma xüsusiyyətlərini araşdırmağa başladılar.
İlk Kibritə Bənzər Vasitələr
1805-ci ildə fransız kimyaçısı Jan Şansel tərəfindən hazırlanan ilk alışdırıcı vasitə müasir kibritin ilkin forması hesab olunur. Bu vasitə xüsusi kimyəvi qarışığa batırıldıqdan sonra turşu ilə təmasda alovlanırdı. Lakin istifadəsi təhlükəli və çətin idi.
Müasir Kibritin İxtirası
1826-cı ildə ingilis kimyaçısı Con Uoker (John Walker) təsadüfən sürtünmə nəticəsində alışan kibriti ixtira etdi. O, müəyyən kimyəvi maddələri qarışdıraraq çöpün ucuna çəkmiş və bu başlıq kobud səthə sürtüldükdə alovlanmışdır. Bu ixtira praktik və istifadə üçün daha uyğun idi.
Con Uoker kibriti patentləşdirməsə də, onun ixtirası qısa müddətdə Avropa və dünyanın digər bölgələrində yayılmağa başladı.
Kibritin İnkişaf Mərhələləri
Fosforlu Kibritlər
XIX əsrin ortalarında fosfor əsaslı kibritlər istehsal edilməyə başlandı. Bu kibritlər asanlıqla alışırdı, lakin ciddi sağlamlıq riskləri yaradırdı. Xüsusilə ağ fosforla işləyən fabrik işçilərində ağır xəstəliklər müşahidə edilirdi.
Təhlükəsiz Kibritlərin Yaranması
Bu problemlərin qarşısını almaq məqsədilə XIX əsrin sonlarında təhlükəsiz kibrit ixtira edildi. Təhlükəsiz kibritlərdə alışma yalnız xüsusi sürtünmə səthində baş verirdi. Bu yenilik kibrit istifadəsini xeyli təhlükəsiz etdi və bu gün istifadə etdiyimiz kibritlərin əsasını təşkil edir.
Kibritin Kimyəvi Quruluşu
Kibritin işləmə prinsipi kimyəvi reaksiyalara əsaslanır. Əsas komponentlər bunlardır:
- Kibrit çöpü – adətən ağac və ya kartondan hazırlanır
- Başlıq hissəsi – yanıcı maddələrdən ibarətdir
- Sürtünmə səthi – fosfor və aşındırıcı maddələr ehtiva edir
Sürtünmə zamanı istilik yaranır, bu istilik kimyəvi reaksiyanı başladır və alov əmələ gəlir.
Kibrit Növləri
Müasir dövrdə müxtəlif məqsədlər üçün istehsal olunan kibrit növləri mövcuddur:
Təhlükəsiz Kibritlər
Ən geniş yayılmış növdür və yalnız xüsusi səthdə alışır.
Ov və Turizm Kibritləri
Suya və küləyə davamlı olur, açıq havada istifadə üçün nəzərdə tutulur.
Elektrik Kibritləri
Sənaye və xüsusi texniki sahələrdə istifadə olunur.
Dekorativ Kibritlər
Reklam və kolleksiya məqsədilə hazırlanır.
Kibrit İstehsalı Prosesi
Kibrit istehsalı bir neçə mərhələdən ibarətdir:
- Ağacın və ya kartonun çöp formasında hazırlanması
- Çöplərin kimyəvi məhlula batırılması
- Başlıq hissəsinin formalaşdırılması
- Qurudulma və keyfiyyət yoxlaması
- Qablaşdırma
Bu proses avtomatlaşdırılmış sistemlərlə həyata keçirilir və təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunur.
Kibritin İnsan Həyatındakı Rolu
Kibrit uzun illər boyunca gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Yemək bişirmə, soba və şamların yandırılması, düşərgə və kənd təsərrüfatı işlərində geniş istifadə edilmişdir.
Müasir dövrdə alışqanların yayılmasına baxmayaraq, kibrit hələ də etibarlı və ekoloji cəhətdən daha az zərərli vasitə kimi istifadə olunur.
Kibrit və Ekologiya
Kibrit istehsalında əsasən təbii materiallardan istifadə edildiyi üçün ətraf mühitə təsiri nisbətən azdır. Lakin meşələrin qorunması və davamlı istehsal üsullarının tətbiqi bu sahədə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Maraqlı Faktlar
- Dünyada ilk kibrit fabrikləri XIX əsrdə Avropada fəaliyyətə başlamışdır
- Təhlükəsiz kibritlər İsveçdə geniş yayılmışdır
- Bəzi ölkələrdə kibrit kolleksiyası (filumeniya) məşhur hobbi hesab olunur
