Kirpi haqqinda melumat: Biologiya, Pəhriz və Yaşayış Mühiti
Kirpi — kiçik ölçülü, sümüklü – yəni məməli – heyvanlardan biridir. Onun bədəni qısa və yastı, ayaqları qısa, başı isə nisbətən nisbətən böyükdür. Kirpinin bədənini örtən ən diqqətəlayiq xüsusiyyət onun sümükbaşı və iti tikanlardır. Bu tikanlar kirpiyə təhlükədən qorunmaq üçün yardımçı olur və heyvanın biomexanik müdafiə sisteminin əsas hissəsidir. Kirpilər əksər hallarda gecə fəaliyyətdə olur, yəni nocturnaldırlar — gecə yem axtarır, gündüz isə gizlənib dincəlirlər.
Kirpi haqqinda melumat
1. Kirpinin Təsnifatı və Növləri
1.1 Kirpinin elmi təsnifatı
Kirpi məməlilər sinifinə (Mammalia) aiddir və Erinaceidae ailəsinə daxil edilir. Bu ailənin üzvləri müxtəlif növlərdən ibarətdir və Avrasiyada, Afrikada və Yeni Dünyada yaşayırlar.
Elmi təsnifatı belədir:
- Kralik: Animalia
- Fil: Chordata
- Sinif: Mammalia
- Sifət: Eulipotyphla
- Ailə: Erinaceidae
- Cins: Erinaceus (Avropa kirpisi və bənzərləri) və başqaları
1.2 Kirpi növlərinə ümumi baxış
Kirpilərin bir neçə növü vardır, onların bəziləri:
- Avropa kirpisi (Erinaceus europaeus) – Qərbi Avropada geniş yayılıb.
- Şərqi Avropa kirpisi (Erinaceus concolor) – Türkiyə və Cənubi Qafqaz regionları üçün xarakterikdir.
- Afrika kirpisi növləri (Atelerix albiventris və b.) – Afrika qitəsində yaşayır.
Hər bir növün davranış, pəhriz və yaşayış xüsusiyyətləri əsasən oxşardır, lakin coğrafi mühitə uyğunlaşma fərqləri mövcuddur.
2. Fiziki Xüsusiyyətlər və Anatomik Qurluş
2.1 Bədən quruluşu
Kirpinin bədəni qısa, yastı və yuvarlaq formadadır. Onun ayaqları qısa və güclüdür, bu da torpaq qazma və hərəkət üçün uyğundur. Kirpinin ölçüləri növdən asılı olaraq dəyişə bilər, lakin orta çəkisi 400–1200 qram və uzunluğu 15–30 sm arasında olur.
2.2 Tikanlar — kirpinin “zirehi”
Kirpinin ən diqqət çəkən xüsusiyyəti — onun bədənini örtən sümük tikanlardır. Bu tikanlar təkcə müdafiə vasitəsi deyil, həm də temperaturların dəyişməsinə qarşı müəyyən səviyyədə izolyasiya rolunu oynayır.
Tikanlar uzunluğu: adətən 2–3 sm
Ümumi say: 5000–7000 arasında
Bu tikanlar əslində modifikasiya olunmuş tüklərdir, lakin adi tüklərdən daha sərt və güclüdür.
2.3 Daxili orqanlar və duyular
Kirpinin duyuları yaxşı inkişaf edib:
- Qoxu duyusu — çox inkişaf edib və heyvanın gecə yem axtarışında əsas rol oynayır.
- Eşitmə — yaxşı səviyyədədir.
- Görmə — zəifdən orta səviyyəyə qədərdir (xüsusilə qaranlıqda).
Bunlara baxmayaraq, kirpi ətrafını əsasən qoxu və eşitmə ilə dərk edir.
3. Kirpilərin Yaşayış Mühiti və Coğrafi Yayılma
3.1 Yaşayış mühiti
Kirpilər müxtəlif mühitlərdə yaşaya bilirlər:
- Meşəlik ərazilər
- Çəmənliklər
- Bağlar və parklar
- Kənd yerləri
Əsas tələbləri — qorxacaq sığınacaq, çoxlu sayda yem qaynaqları və təhlükəsiz regionlardır.
3.2 Coğrafi yayılma
Kirpilər Avropa, Asiya və Afrikanın bir çox hissəsində rast gəlinir. Məsələn:
- Avropa Kirpisi — Qərbi və Şərqi Avropada geniş yayılıb.
- Şərqi Növlər — Türkiyə, Qafqaz və Orta Asiyada yaşayır.
- Afrika növləri — quraq və tropik şəraitə uyğunlaşmışdır.
Kirpilərin yayılma sahəsi iqlim və ərzaq mənbələrinə görə formalaşır.
4. Kirpinin Həyat Dövrü və Çoxalması
4.1 Çoxalma məntiqi
Kirpilər ilkbahar və yay aylarında aktiv şəkildə cütləşirlər. Dişi kirpi ildə bir və ya iki dəfə bala verə bilər.
Əsas mərhələlər:
- Gizlənmə və yuva hazırlığı — Yazda dişi kirpi yumurtalıq hüceyrələrini hazırlayır.
- Cütləşmə dövrü — Adətən fevral–iyun aylarında.
- Gözləmə dövrü (inkubasiya) — 35–42 gün.
- Bala doğulması — 4–6 bala dünyaya gəlir.
4.2 Balaların inkişafı
Kirpinin balaları doğulduqda tüklü deyil və tikanları yumşaqdır. Doğulduqdan təxminən 10–14 gün sonra tikanlar sərtləşməyə başlayır.
Balaların inkişaf mərhələsi:
- 0–2 həftə — görmə zəifdir, tikanlar yumşaqdır.
- 2–4 həftə — tikanlar sərtləşir, balalar özlərini müdafiə etməyi öyrənir.
- 4–6 həftə — ana südü ilə qidalanma davam edir, lakin bəzən quru yeməklərə maraq artır.
- 8–10 həftə — balalar müstəqil yaşamağa hazırdır.
4.3 Ömür və yaşama müddəti
Təbiətdə kirpilərin orta ömrü təxminən 3–7 il arasında dəyişir. İnsan baxımında isə bu müddət daha uzun ola bilər.
5. Kirpinin Pəhrizi və Yem Axtarışı
5.1 Pəhriz tərkibi
Kirpilər omnilovor heyvanlardır, yəni həm bitki, həm də heyvan mənşəli qidaları yeyirlər. Lakin pəhrizlərinin əsasını heyvani mənşəli qidalar təşkil edir.
Əsas qidalar:
- Qurdlar və böcəklər
- Kəpənək və milçəklərin qurdları
- Kiçik sürünənlər və amphibiya
- Toxumlar və meyvələr (az miqdarda)
Kirpilər xüsusilə torpaq qurdu və torpaq böcəklərini sevirlər və bu onların pəhrizinin əsas hissəsini təşkil edir.
5.2 Yem axtarışı davranışı
Kirpilər gecə yem axtarırlar. Onlar torpağı qoxu və eşitmə duyğusu ilə “oxuyaraq” qazma və axtarış edirlər. Bir kirpi gecə ərzində bir neçə kilometr məsafə qət edə bilər!
6. Davranış və Sosial Həyat
6.1 Gecə fəaliyyəti
Kirpilər əsasən gecə fəal olurlar (nocturnal). Gündüz isə gizli sığınacaqlarda — budaqlar altında, kollar arasında və ya insan tikililərinin yaxınlığında — gizlənərək yatırlar. Onlar yuxu rejimini işıq və temperaturla tənzimləyirlər.
6.2 Təhlükə zamanı davranış
Kirpi təhlükə hiss etdikdə:
- bədənini top kimi bükür, bütün yumşaq hissələri içəri çəkməklə
- tikanlarını dik və sərt hala gətirir
Bu müdafiə mexanizmi sayəsində kirpi çox vaxt yırtıcılardan — məsələn, tülkülərdən, canavar və bəzi quşlardan — özünü qoruyur.
7. Kirpinin Ekosistemdə Rolu
Kirpilər ekosistemdə əhəmiyyətli rola malikdirlər. Onlar:
- torpaqdakı zərərli həşəratların sayını azaldırlar
- torpaq qurdu və digər sürünənlərlə qidalanaraq bioloji pest kontrol funksiyasını yerinə yetirirlər
- torpağın havalanmasına kömək edirlər
Bu səbəbdən kirpilər bir çox ekoloji sistemlərdə təbii tarazlığı qoruyan heyvanlar kimi qəbul edilir.
8. İnsanlar və Kirpilər: Münasibət
8.1 Kirpilər ev heyvanı ola bilərmi?
Bəzi kirpi növləri (xüsusilə Afrika cinslərinə aid olanlar) ev heyvanı kimi saxlanılır. Lakin bu heyvanların baxımı xüsusi qayğı və bilik tələb edir:
- düzgün pəhriz
- isti və sakit mühit
- mütəmadi baytarlıq nəzarəti
Ev şəraitində kirpi saxlamaq barədə qərar verməzdən əvvəl bu heyvanın həyat tərzini dərindən öyrənmək çox vacibdir.
8.2 Kirpiyə necə kömək etməli?
Təbiətdə kirpi taparsınızsa və xəstə, yaralı görünürsə:
- Heyvanı sakit yerdə müvəqqəti saxlayın
- Süni yemi verməyin (çünki düzgün qidalanma vacibdir)
- Baytarla əlaqə saxlayın
Kirpilər çox vaxt avtomobil yolları, kimyəvi maddələr və itlər/pişiklər tərəfindən təhlükə altına düşür. Buna görə də insan fəaliyyəti onların yaşama şərtlərinə təsir edir.
9. Tez‑Tez Verilən Suallar (FAQ)
Kirpinin tikanları zəhərlidirmi?
Xeyr. Tikanlar zəhərli deyil, sadəcə sərt və müdafiə üçündür.
Kirpi görmə qabiliyyətinə malikdirmi?
Bəli, lakin görməsi nisbətən zəifdir. Onun əsas duyuları qoxu və eşitmədir.
Kirpilər nə yeyir?
Əsas qida mənbələri torpaq qurdu, böcəklər, qurdlar və digər kiçik sürünənlərdir.
Kirpilər gecə niyə aktivdir?
Çünki onlar gecə axtarış və ovçuluqla məşğul olan heyvanlardır — bu onların enerji sərfini optimallaşdırır.
Kirpilər insana təhlükəlidirmi?
Xeyr, insanlar üçün təhlükə yaratmırlar, lakin tikanları toxunanda narahatlıq verə bilər.
