İnsanlar min illər boyunca istiqamətimizi müəyyən etmək üçün göylərə baxır, günəş və ulduzlardan istifadə edirdilər. Lakin kompasın ixtirası bəşəriyyət üçün tamamilə yeni bir dövr açdı. Bu sadə amma əvəzsiz cihaz sayəsində insanlar dənizdə və quru səfərlərində dəqiq istiqaməti müəyyən etməyə başladılar.
Bu məqalədə siz “kompas ilk dəfə harada hazırlanıb?”, “kompasın tarixi necədir?” və “kompasın bəşəriyyətə təsiri nə olub?” suallarına ətraflı cavab tapacaqsınız. Eyni zamanda mətn SEO baxımından optimallaşdırılıb.
Kompas Nədir?
Kompas – maqnit əsaslı bir cihazdır ki, o, həmişə Şimal Cəbhəsini göstərir.
Əsas elementləri:
- Maqnit iynə – sərbəst hərəkət edə bilən kiçik maqnitləşdirilmiş iynə
- Çərçivə və göstəricilər – iynənin hərəkətini izləmək üçün
- Oxuma sahəsi – Şimal, Cənub, Şərq və Qərb istiqamətlərini göstərir
Kompasın işləmə prinsipi çox sadədir: maqnit iynə Yer maqnit sahəsi ilə uyğunlaşaraq həmişə Şimalı göstərir.
Kompas İlk Dəfə Harada Hazırlanıb?
Tarixi mənbələr göstərir ki, kompas ilk dəfə Çində hazırlanıb.
Tarix və Yerləşmə
- Dövr: Eramızdan əvvəl XI–IX əsrlər (bəzən bəzi mənbələr XII əsrə qədər göstərir)
- Ölkə: Çin
- Məkan: Əsasən şimal Çin bölgəsi, xüsusilə Şanxi əyaləti və Henan əyaləti
Ən qədim kompasa aid arxeoloji tapıntılar göstərir ki, Çin alimləri maqnit daşlarını istifadə edərək ilk istiqamət cihazını hazırlayıblar.
Kompasın İlkin Forması
İlk kompalar müasir kompas kimi iynə deyil, maqnitləşdirilmiş daş və ya polad parçalar idi.
- Bunlar su qabına qoyularaq sərbəst üzürdü
- Üzən maqnit daş Şimalı göstərirdi
- Əsasən dənizçilər üçün istifadə olunurdu
Bu tip kompaslar bəzən “yüz su üzərində maqnit iynə” kimi tanınır.
Kompasın Çin Mədəniyyətində Rolu
Çinlər kompasa yalnız dənizçilik üçün deyil, həm də geomantiya (feng shui) və quru səfərlərində istiqamət təyini üçün istifadə edirdilər.
- İmperial orduların hərəkəti
- Ticarət yollarının planlanması
- Dini və mədəni məkanların yerləşdirilməsi
Bu, kompasa elmi və mədəni əhəmiyyət verirdi.
Kompasın Avropaya Gəlişi
Kompas XIII əsrdə Ərəb tacirlər və İtaliya dənizçiləri vasitəsilə Avropaya gəldi.
- Ən erkən Avropa kompasları 1200-cü illərdə İtaliyada istifadə olunurdu
- Dəniz ticarəti və kəşfiyyat səyahətləri üçün vacib idi
- Kristof Kolumb və Vasko da Qama kimi kəşfiyyatçılar kompasa güvənirdilər
Beləliklə, Çin ixtirası qlobal dənizçilikdə inqilab yaratdı.
Kompasın Növləri
Tarixi inkişaf prosesinə görə, kompas bir neçə tipə ayrılır:
- Üzən iynəli kompas – ilk forması
- Sabit maqnit iynəli kompas – XIX əsrdə Avropada inkişaf etdirildi
- Sıvı kompas – iynə sabitləşdirilmiş maye içində üzür
- Elektron və GPS kompaları – XXI əsrin texnologiyası
Hər bir növ kompasa əvvəlki texnologiyanın təkmilləşdirilmiş versiyası kimi baxmaq olar.
Kompasın Bəşəriyyətə Təsiri
Kompas sadə bir cihaz olsa da, onun bəşəriyyət üçün təsiri böyükdür:
- Dəniz ticarətini sürətləndirdi
- Yeni qitələrin kəşfini mümkün etdi
- Yerli və beynəlxalq ticarət yollarını əlaqələndirdi
- Xəritəçilik və naviqasiya elmini inkişaf etdirdi
Əslində, kompas olmadan Columbus Amerikaya çatmaz, Avropa-Şərq ticarəti bu qədər sürətli olmazdı.
Kompasın Azərbaycan və Dünyada Əhəmiyyəti
Azərbaycan kimi regionlarda kompasa tarix boyunca mühüm ehtiyac olub:
- Xəzər dənizində gəmiçilik
- Ticarət və ticarət yollarının təşkili
- Coğrafi öyrənmə və xəritəçilik
Bugünkü günümüzdə isə kompasa rəqəmsal GPS sistemləri əlavə olunub, amma əsas prinsiplər hələ də eyni qalıb.
Ən Çox Verilən Suallar
Kompas ilk dəfə harada hazırlanıb?
Çində, şimal Çin əyalətlərində, eramızdan əvvəl XI–IX əsrlərdə.
Kompasın ilk istifadəsi nə üçün idi?
Əsasən dənizçilik, ordular və geomantiya məqsədləri üçün.
Kompas Avropaya nə vaxt gəldi?
XIII əsrdə, Ərəb tacirlər və İtaliya dənizçiləri vasitəsilə.
