Azərbaycan Milli Geyimləri: Tarixi, Növləri və Mədəni Əhəmiyyəti

2 weeks ago

3 3 minutes read

Milli geyimlər hər bir xalqın tarixini, mədəniyyətini və estetik zövqünü əks etdirən mühüm elementlərdən biridir. Onlar yalnız geyimdən ibarət olmur, həm də xalqın gündəlik həyat tərzi, adət-ənənələri və sosial statusunu göstərən simvollardır. Azərbaycan milli geyimləri, ümumiyyətlə Qafqaz və Orta Asiya regionunun təsiri ilə formalaşmış, həmçinin özünəməxsus rəng və naxışlarla zənginləşmişdir.

Milli geyimler haqqinda melumat

Milli geyimlərin tarixi və mənşəyi

Azərbaycan milli geyimlərinin tarixi min illərlə ölçülür. Arxeoloji qazıntılar və qədim yazılı mənbələr göstərir ki, Azərbaycan ərazisində insanların geyim tərzi eramızdan əvvəlki dövrlərdən etibarən fərqli olub. İlk geyim nümunələri daha çox təbii materiallardan – yun, pambıq və dəridən hazırlanırdı.

Qədim dövrdə geyimlər

Qədim Azərbaycan ərazisində geyimlər əsasən funksional idi. Kişilər üçün geniş paltolar və kəmərlə bərkidilən geyimlər istifadə olunurdu. Qadınlar isə uzun və rəngarəng libaslar geyinirdilər. Bu dövrdə geyimlər yalnız bədənin qorunması məqsədi daşımır, həm də sosial status və ailə vəziyyətini əks etdirirdi.

Orta əsrlər və milli geyimlərin inkişafı

Orta əsrlərdə Azərbaycanın milli geyimləri daha zəngin və dekorativ xarakter almışdır. Bu dövrdə ipək istehsalı və naxış sənəti inkişaf etmiş, geyimlərdə mürəkkəb naxışlar və zərgərlik elementləri istifadə olunmuşdur. Kişi geyimləri əksər hallarda cəngavər üslubunu xatırladırdı; qadın geyimləri isə uzun köynəklər, ətəklər və bəzəkli baş örtükləri ilə seçilirdi.

XIX–XX əsrlərdə milli geyimlər

XIX əsrdə milli geyimlər həm şəhərlərdə, həm də kəndlərdə fərqli formalar almışdır. Şəhər qadınları daha zərif və naxışlı libaslar geyinsə də, kənd qadınlarının geyimləri daha sadə və funksional idi. Kişi geyimləri isə qara, tünd rənglərdə, kəmər və çəkmələrlə tamamlanırdı.

Azərbaycan milli geyimlərinin əsas növləri

Azərbaycan milli geyimləri həm kişi, həm də qadın geyimlərini əhatə edir. Hər bir geyim növü özünəməxsus funksional və estetik xüsusiyyətlərə malikdir.

Qadın milli geyimləri

Köynək və ətək – Qadın geyimlərinin əsasını təşkil edir. Ənənəvi köynəklər uzun və sərbəst formadadır, əl işləri ilə bəzənmişdir. Ətək isə çox zaman geniş, qat-qat və naxışlı olur.
Qalstuk və şalvar – Bəzi bölgələrdə qadınlar şalvar geyinir, bu isə rahatlıq və hərəkət azadlığı təmin edirdi. Şalvarın üzərinə bəzəkli qalstuklar taxılırdı.
Baş örtükləri – Qadın geyimlərinin ən vacib elementi baş örtüyüdür. Qədimdən etibarən baş örtükləri yaşa, sosial statusa və bölgəyə görə fərqlənirdi. Misal üçün, Şirvan bölgəsində qadınlar uzun örtüklər, Qarabağda isə rəngli və naxışlı baş örtükləri istifadə edirdi.
Ayaqqabılar və aksessuarlar – Qadın milli geyimlərini tamamlayan digər elementlərdən biri də çəkmə, sandalet və zərgərlik əşyalarıdır. Ənənəvi olaraq, geyimlərdə gümüş və qızıl bəzəklər geniş istifadə olunurdu.

Kişi milli geyimləri

Köynək və şalvar – Kişilər üçün köynəklər daha sadə və sərtdir. Şalvarlar isə geniş, rahat və hərəkət azadlığı verən formada hazırlanırdı.
Kəmər və jiletlər – Kişi geyimlərinin əhəmiyyətli elementi kəmərdir. Kəmərlər həm geyimi bərkidirdi, həm də bəzək funksiyasını daşıyırdı. Jiletlər isə geyimə əlavə estetik qat verirdi.
Baş geyimləri – Papaq, qalstuk və digər baş geyimləri kişi geyimlərinin ayrılmaz hissəsi olub, sosial statusu göstərirdi. Papaqlar bölgələr üzrə fərqli formaya malik idi.

Regional fərqliliklər

Azərbaycan milli geyimləri bölgələrə görə fərqlilik göstərir. Bu fərqliliklər əsasən material, rəng, naxış və baş geyimi üslubunda özünü göstərir.

Qarabağ geyimləri

Qarabağ bölgəsinin geyimləri zəngin rənglər və mürəkkəb naxışlarla seçilir. Qadın geyimləri uzun ətəkli və bəzəkli köynəklərdən ibarət olur, kişi geyimləri isə tünd rənglərdə hazırlanır.

Şirvan geyimləri

Şirvan geyimləri daha sadə, lakin funksionaldır. Qadınlar uzun baş örtükləri, kişilər isə klassik şalvar və köynək geyinir.

Gəncə və Qazax geyimləri

Gəncə və Qazax bölgələrində geyimlər həm qadın, həm də kişi üçün daha çox naxışlı və parlaq rənglərdən ibarətdir. Bu bölgələrdə ipək və yun məhsulları daha geniş istifadə olunur.

Milli geyimlərdə istifadə olunan materiallar və naxışlar

Milli geyimlərin hazırlanmasında istifadə olunan materiallar və naxışlar geyimin funksionallığını və estetik görünüşünü müəyyən edir.

Materiallar – Ənənəvi olaraq, yun, pambıq, ipək və dəri istifadə olunurdu. Hər bölgədə mövcud olan təbii materiallardan istifadə edilməsi geyimlərin uzunömürlü və rahat olmasını təmin edirdi.
Naxışlar – Naxışlar milli geyimlərin mədəni simvollarıdır. Hər bir naxış öz mənasını daşıyır; bəziləri təbiət motivlərini, bəziləri isə dini və folklor elementlərini əks etdirir.
Bəzək elementləri – Geyimlərdə istifadə olunan gümüş, qızıl və muncuq bəzəklər geyimi həm zərif göstərir, həm də sosial statusu bildirir.

Milli geyimlərin sosial və mədəni rolu

Milli geyimlər yalnız estetik məqsəd daşımır, həm də cəmiyyətin sosial və mədəni strukturlarını əks etdirir.

Toy və bayram geyimləri – Milli geyimlər ən çox toy, bayram və mərasimlərdə istifadə olunur. Bu geyimlər xüsusi dizayn və bəzəklərlə hazırlanır.
Gündəlik geyimlər – Əvvəllər gündəlik geyimlər daha sadə və funksional idi. Kənd yerlərində qadın və kişi geyimləri hərəkət rahatlığı təmin edirdi.
Mədəni identitet – Milli geyimlər xalqın mədəni identitetini və mənəvi dəyərlərini göstərir. Hər bir geyim motivi xalqın tarixini və mədəniyyətini özündə əks etdirir.

Müasir dövrdə milli geyimlərin rolu

Müasir dövrdə milli geyimlər daha çox rəsmi tədbirlərdə, mədəni bayramlarda və folklor festivalarında istifadə olunur. Gənc nəsil milli geyimlərə maraq göstərir, dizaynerlər isə qədim motivləri müasir üslubda təqdim edirlər.

Moda və dizayn – Müasir dizaynerlər milli geyimləri yenidən işləyərək, həm gündəlik həyat üçün, həm də sərgi və moda nümayişləri üçün uyğunlaşdırırlar.
Turizm və mədəniyyət – Milli geyimlər turistlər üçün mədəni simvol kimi təqdim olunur, Azərbaycanın zəngin mədəniyyətini göstərir.
Təhsil və folklor – Məktəblərdə və mədəni mərkəzlərdə milli geyimlər haqqında dərslər keçirilir, bu isə gənc nəsilin milli dəyərlərə bağlılığını artırır.