Müasir dövrPlasenta, hamiləlik dövründə inkişaf edən, qadın orqanizmində müvəqqəti bir orqan olaraq fəaliyyət göstərən və dölün həyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan bir strukturdur. Latınca “placenta” sözü “disk” mənasını verir və bu termin plasentanın disk şəklini təsvir edir. Plasenta döl və ana arasında qida, oksigen və tullantı mübadiləsini təmin edən bir vasitə kimi fəaliyyət göstərir. Onun inkişafı, strukturu və funksiyaları hamiləliyin uğurlu keçməsi üçün əsasdır.
Hamiləlik başladıqda, döldə və plasentada bir sıra mürəkkəb proseslər baş verir. Plasenta embrionun implantasiyasından sonra inkişaf etməyə başlayır və hamiləliyin sonuna qədər döl üçün həyat dəstəyini təmin edir. Onun olmaması və ya düzgün işləməməsi dölün inkişafında ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən plasenta tibb sahəsində xüsusi diqqət və araşdırma obyekti olmuşdur.
Plasenta nedir
Plasentanın Anatomiyası və Strukturu
Plasenta insan bədənində uşaqlıq daxilində yerləşir və dölün inkişafını təmin etmək üçün ana qan dövranı ilə birbaşa əlaqədədir. Onun strukturu əsasən iki hissədən ibarətdir: döl tərəfi və ana tərəfi. Döl tərəfi, chorion villusları adı verilən mikroskopik çıxıntılar vasitəsilə ana qanı ilə əlaqəyə girir. Bu villuslar dölün qanı ilə ana qanını birbaşa qarışdırmadan maddə mübadiləsini həyata keçirir. Ana tərəfi isə endometriyumla birləşərək plasentanın möhkəmliyini təmin edir.
Plasenta hamiləliyin erkən dövrlərində kiçik və nazik bir orqan olsa da, hamiləliyin ortalarına yaxın əhəmiyyətli dərəcədə böyüyür. Tam inkişaf etmiş plasenta təxminən 22-25 sm diametrdə və 2-3 sm qalınlığında olur. Onun çəkisi adətən 500-600 qram arasında dəyişir. Plasentanın xarici səthi qıvrımlı və düyünlüdür, daxili səthi isə dölün həyatını təmin edən damarlarla zəngindir.
Mikroskop səviyyəsində plasenta bir neçə qatdan ibarətdir. Bu qatlar arasında syncytiotrophoblast və cytotrophoblast əsas hüceyrə tipləridir. Syncytiotrophoblast dölün qida və oksigeni ana qanından qəbul etməsinə kömək edir, cytotrophoblast isə plasentanın davamlı böyüməsini təmin edir. Bu hüceyrələr həmçinin plasentanın hormon istehsalında iştirak edir.
Plasentanın Funksiyaları
Plasenta hamiləlik boyunca bir sıra həyati funksiyaları yerinə yetirir. Bunların ən başlıcası döl üçün qida və oksigen təmin etməkdir. Ana qanında mövcud olan qlükoza, amin turşuları, yağ turşuları və vitaminlər plasenta vasitəsilə dölün qanına keçərək onun böyüməsini təmin edir. Eyni zamanda plasenta dölün tullantı məhsullarını, xüsusilə karbondioksidi ana qanına ötürərək atılmasını təmin edir. Bu proses dölün sağlam inkişafı üçün vacibdir.
Plasenta həmçinin hormon istehsalında mühüm rol oynayır. O, hamiləlik hormonları olan human chorionic gonadotropin (hCG), progesteron və estrogeni istehsal edir. Bu hormonlar ana bədənini hamiləliyə uyğunlaşdırır, uşaqlıq divarının qalınlaşmasını təmin edir və süd vəzilərinin inkişafını stimullaşdırır. Progesteron həmçinin uşaqlığın sakit qalmasını təmin edərək vaxtından əvvəl doğum riskini azaldır.
İmmunitet funksiyası plasentanın digər vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Plasenta ana və döl arasında bir növ filtr rolunu oynayaraq bəzi mikroorqanizmlərin və toksinlərin dölə keçməsini əngəlləyir. Bununla belə, bəzi virus və bakteriyalar plasentadan keçə bilər ki, bu da hamiləlikdə risk faktoru olaraq qiymətləndirilir.
Plasentanın Hamiləlikdə İnkişafı
Plasentanın inkişafı hamiləliyin ilk həftələrindən başlayır. Embrion uterus divarına implantasiya edildikdən sonra trofoblast hüceyrələri inkişaf edərək plasentanın ilkin formalarını yaradır. Bu mərhələdə plasenta hələ kiçik və funksiyasızdır, amma ana qanı ilə əlaqə yaratmağa başlayır. Hamiləliyin 12-ci həftəsinə qədər plasenta artıq qida və oksigen mübadiləsini təmin etməyə başlayır.
Hamiləliyin ikinci trimestrində plasenta tam funksional vəziyyətə çatır. Bu dövrdə onun böyüklüyü və qan damarlarının sıxlığı artaraq dölün böyüməsini dəstəkləyir. Üçüncü trimestrdə plasenta ən yüksək fəaliyyət dövrünə çatır. Bu dövrdə döl sürətlə böyüyür və onun metabolik tələbatı maksimuma çatır. Plasenta bu tələbatı qarşılayaraq dölün optimal inkişafını təmin edir.
Plasentanın inkişafında bir sıra amillər rol oynayır. Ana qidalanması, yaş, sağlamlıq vəziyyəti və həyat tərzi plasentanın funksiyasına təsir edə bilər. Məsələn, ananın siqaret çəkməsi və ya yüksək qlükoza səviyyəsi plasentanın fəaliyyətini zəiflədə bilər və dölün inkişafını ləngidə bilər.
Plasentanın Hamiləlikdə Rolunun Klinik Əhəmiyyəti
Plasenta yalnız dölün qida və oksigen təminatını deyil, həm də hamiləlik komplikasiyalarının erkən diaqnostikasını təmin edən bir orqandır. Plasentanın pozulması və ya anomaliyaları ciddi tibbi vəziyyətlərə səbəb ola bilər. Məsələn, plasentanın aşağı yerləşməsi (previa placenta) doğum zamanı qanaxma riskini artırır və tez-tez cərrahi müdaxilə tələb edir.
Plasentanın yetərsiz fəaliyyəti dölün inkişaf gecikməsinə (intrauterine growth restriction – IUGR) səbəb ola bilər. Bu vəziyyət plasentanın qida və oksigeni kifayət qədər təmin edə bilməməsi nəticəsində ortaya çıxır. Hamilə qadınlarda yüksək qan təzyiqi və ya diabet plasentanın fəaliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər.
Müasir tibb plasentanın vəziyyətini izləmək üçün ultrasəs və doppler müayinələrdən istifadə edir. Bu üsullar plasentanın ölçüsünü, yerləşməsini və qan dövranını qiymətləndirməyə imkan verir. Erkən mərhələdə aşkarlanan anomaliyalar hamiləliyin daha təhlükəsiz idarə olunmasına kömək edir.
Plasentanın Hormonal Funksiyaları və Ana Bədəninə Təsiri
Plasenta hormon istehsal edən bir orqan olaraq ana bədənində bir sıra fizioloji dəyişikliklərə səbəb olur. Human chorionic gonadotropin (hCG) hormonu hamiləliyin ilk həftələrində istehsal olunur və qadın bədəninə hamilə olduğunu bildirir. Bu hormon həmçinin corpus luteumun fəaliyyətini davam etdirərək progesteron istehsalını dəstəkləyir.
Progesteron hormonu plasentanın və dölün böyüməsi üçün uşaqlığın sakit qalmasını təmin edir. Bu hormon həmçinin ana orqanizmin immun sistemini yüngülləşdirərək dölün yad toxuma kimi qəbul edilməməsini təmin edir. Estrogen isə ana bədənində qan dövranını və süd vəzilərinin inkişafını stimullaşdırır. Bu hormonal fəaliyyətlər hamiləliyin sağlam davam etməsi və doğum sonrası ana üçün optimal fizioloji hazırlıq üçün vacibdir.
Plasentanın Doğumdan Sonra Rolu
Plasenta yalnız hamiləlik dövründə deyil, doğumdan sonra da mühüm rol oynayır. Doğumdan dərhal sonra plasenta uterusdan çıxarılır və bu proses “lojistik plasenta” adlanır. Doğumdan sonra plasentanın çıxarılması ana üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, uşaqlıqdan qanaxmanı dayandırır. Plasentanın tam və sağlam çıxarılması doğum sonrası qanaxma riskini minimuma endirir.
Bəzi mədəniyyətlərdə plasentaya xüsusi əhəmiyyət verilir və onu müxtəlif ritual və ya tibbi məqsədlər üçün istifadə edirlər. Müasir tibb isə plasentanın patologiyasını analiz edərək gələcək hamiləliklər üçün risk faktorlarını qiymətləndirir. Plasenta analizləri dölün inkişaf problemləri, ananın xəstəlikləri və doğum sonrası komplikasiyalar barədə əhəmiyyətli məlumat verir.
Plasentanın Anomaliləri və Risk Faktorları
Plasentada meydana gələn anomaliyalar hamiləlik dövründə ciddi risklər yarada bilər. Plasentanın aşağı yerləşməsi, plasenta previa, plasentanın erkən ayrılması (abruptio placentae) və plasenta akreta kimi vəziyyətlər ana və döl üçün həyati təhlükə yaradır. Plasenta previa zamanı plasenta uşaqlığın aşağı hissəsində yerləşir və doğum zamanı ciddi qanaxmaya səbəb ola bilər.
Plasentanın erkən ayrılması dölün oksigen və qida almasını əngəlləyir və təcili tibbi müdaxilə tələb edir. Plasenta akreta isə plasentanın uşaqlıq divarına çox dərin yapışması nəticəsində doğum sonrası plasentanın çıxarılmasını çətinləşdirir və cərrahi müdaxilə tələb edir. Bu səbəbdən plasentanın vəziyyəti hamiləliyin bütün mərhələlərində diqqətlə izlənməlidir.
Risk faktorları arasında ananın yaşı, siqaret istifadəsi, yüksək qan təzyiqi, diabet və çoxsaylı hamiləliklər plasentanın pozulma ehtimalını artırır. Sağlam həyat tərzi və müntəzəm tibbi nəzarət plasentanın funksiyasını qorumaq və komplikasiyaları minimuma endirmək üçün vacibdir.
Plasentanın Tədqiqat və Tibbi Əhəmiyyəti
Müasir tibb plasentaya böyük maraq göstərir, çünki o, yalnız dölün inkişafını deyil, həm də gələcək ana və uşaq sağlamlığını proqnozlaşdırmağa kömək edir. Plasentanın mikroskopik və molekulyar tədqiqatları hamiləliyin fiziologiyasını, hormon balansını və immun sistemini anlamağa imkan verir. Bu tədqiqatlar həmçinin preeklampsiya və digər hamiləlik patologiyalarının səbəblərini öyrənməyə xidmət edir.
Tibbdə plasenta analizləri doğumdan sonra dölün inkişaf gecikməsini, ananın qidalanma vəziyyətini və toksinlərin təsirini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Plasentadan götürülən nümunələr genetik və metabolik testlər üçün əvəzsiz bir məlumat mənbəyidir. Bu səbəbdən plasenta təkcə hamiləlik dövründə deyil, həm də doğum sonrası tibbi qiymətləndirmələr üçün əhəmiyyətlidir.də psixoloji gərginlik, stress
0 Comments