Qarabağda Vandalizm Faktları – Tarixi və Mədəni İrsə Qarşı Dağıntılar

3 weeks ago

5 3 minutes read

Qarabağ regionu tarixən Qafqazın ən zəngin mədəni, dini və tarixi irsə malik ərazilərindən biri kimi tanınıb. Minilliklər boyu burada müxtəlif sivilizasiyalar, mədəniyyətlər və dinlər mövcud olub, bu da bölgədə nadir memarlıq abidələrinin, dini məkanların, qəbiristanlıqların və yaşayış məntəqələrinin formalaşmasına səbəb olub. Lakin Qarabağ münaqişəsi dövründə bu irs ciddi şəkildə zərər görüb. Məqalənin məqsədi Qarabağda vandalizm faktları haqqında tam, aydın və sistemli məlumat vermək, oxucunu mövzu ilə sıfırdan tanış etmək və baş verənlərin tarixi, hüquqi və mədəni nəticələrini izah etməkdir.

Qarabağda Vandalizm faktları haqqinda melumat

Vandalizm nədir və mədəni irs üçün niyə təhlükəlidir?

Vandalizm anlayışı tarixi, mədəni, dini və ictimai əhəmiyyətə malik obyektlərin bilərəkdən məhv edilməsi, zədələnməsi və ya təhqir olunması kimi izah olunur. Bu anlayış yalnız fiziki dağıntılarla məhdudlaşmır; mədəni yaddaşın silinməsi, tarixin saxtalaşdırılması və bir xalqın kimliyinə zərbə vurulması da vandalizmin tərkib hissəsidir.

Mədəni irsə qarşı vandalizm xüsusilə təhlükəlidir, çünki:

Tarixi abidələr bərpa olunsa belə, orijinallığını itirə bilər
Nəsillərarası mədəni bağlar qırılır
Regionun turizm və iqtisadi potensialı azalır
Beynəlxalq hüquq normaları pozulur

Qarabağda vandalizm faktları məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.

Qarabağın tarixi və mədəni irsi: Qısa baxış

Qarabağ bölgəsi Azərbaycan tarixində mühüm yer tutur. Burada:

Qədim alban məbədləri
Orta əsrlərə aid məscidlər
Xanlıqlar dövrünün memarlıq nümunələri
Tarixi şəhərlər və kəndlər
Minlərlə qəbiristanlıq və memorial komplekslər mövcud olub

Şuşa, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın və Kəlbəcər kimi rayonlar yalnız yaşayış məntəqələri deyil, həm də zəngin mədəni irsin daşıyıcıları idi. Məhz bu ərazilərdə baş verən vandalizm faktları Qarabağ probleminin ən ağrılı tərəflərindən biridir.

İşğal dövründə Qarabağda vandalizm faktları

Qarabağ münaqişəsi nəticəsində uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdə sistemli və məqsədli vandalizm halları qeydə alınıb. Bu vandalizm tək-tək hadisələr deyil, genişmiqyaslı və planlı şəkildə həyata keçirilmiş dağıntılarla xarakterizə olunur.

Yaşayış məntəqələrinin dağıdılması

İşğal dövründə onlarla şəhər və yüzlərlə kənd tamamilə dağıdılıb. Evlər yandırılıb, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri yararsız hala salınıb. Ağdam şəhəri bu baxımdan ən çox xatırlanan nümunələrdən biridir və tez-tez “Qafqazın Xirosiması” adlandırılır.

Bu dağıntılar yalnız hərbi zərurətlə izah edilə bilməzdi. Çünki mülki infrastruktura qarşı edilən hücumlar vandalizmin açıq göstəricisi idi.

Dini abidələrə qarşı vandalizm

Qarabağda vandalizm faktları arasında dini abidələrə qarşı törədilən əməllər xüsusi yer tutur. İşğal dövründə:

Məscidlər dağıdılıb və ya təhqir olunub
Dini atributlar məhv edilib
Məscidlərin tövlə kimi istifadə edilməsi halları müşahidə olunub

Bu cür əməllər yalnız bir dinə deyil, ümumbəşəri dəyərlərə qarşı hörmətsizlik kimi qiymətləndirilir.

Tarixi-memarlıq abidələrinin məhv edilməsi

Qarabağ bölgəsində yerləşən çoxsaylı tarixi abidələr vandalizmə məruz qalıb. Bunlara körpülər, qalalar, türbələr, karvansaralar və qədim yaşayış yerləri daxildir. Bəzi abidələr tamamilə yerlə-yeksan edilib, bəziləri isə qəsdən dəyişdirilərək tarixi kimliyindən məhrum edilib.

Qəbiristanlıqlara qarşı vandalizm

Qəbiristanlıqlar bir xalqın tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir. Qarabağda vandalizm faktları çərçivəsində minlərlə məzarın dağıdılması, baş daşlarının sındırılması və yazıların silinməsi halları qeydə alınıb. Bu, təkcə fiziki vandalizm deyil, eyni zamanda mənəvi və psixoloji təzyiq formasıdır.

Qəbiristanlıqlara qarşı bu cür münasibət beynəlxalq humanitar hüquqa ziddir və müharibə cinayəti kimi qiymətləndirilə bilər.

Təbii sərvətlərə və ekologiyaya qarşı vandalizm

Vandalizm anlayışı yalnız binalar və abidələrlə məhdudlaşmır. Qarabağda meşələrin qırılması, faydalı qazıntıların qanunsuz istismarı və ekosistemin məhv edilməsi də vandalizmin digər formalarıdır.

İşğal dövründə:

Meşə massivləri məhv edilib
Çaylar və su hövzələri çirkləndirilib
Torpaqlar yararsız hala salınıb

Bu ekoloji vandalizm bölgənin uzunmüddətli inkişafına ciddi zərər vurub.

Mədəni irsin saxtalaşdırılması cəhdləri

Qarabağda vandalizm faktlarının bir hissəsi də mədəni irsin saxtalaşdırılması ilə bağlıdır. Tarixi abidələrin mənşəyinin dəyişdirilməsi, yazıların silinməsi və ya dəyişdirilməsi, abidələrin başqa xalqlara aid kimi təqdim edilməsi bu cəhdlərə daxildir.

Bu, təkcə fiziki dağıntı deyil, həm də informasiya və tarix üzərində vandalizmdir.

Beynəlxalq hüquq və Qarabağda vandalizm

Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüquqla tənzimlənir. Haaqa Konvensiyası, UNESCO-nun sənədləri və digər beynəlxalq müqavilələr münaqişə zamanı mədəni irsin qorunmasını tələb edir.

Qarabağda baş verən vandalizm faktları bu sənədlərin bir çox müddəalarının pozulması kimi qiymətləndirilə bilər. Beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən aparılan monitorinqlər və hesabatlar da bu mövzunun aktuallığını göstərir.

Azad edilmiş ərazilərdə vəziyyətin real mənzərəsi

Ərazilər azad edildikdən sonra aparılan ilkin baxışlar Qarabağda vandalizmin miqyasını açıq şəkildə ortaya qoydu. Dağıdılmış şəhərlər, talan edilmiş kəndlər, məhv edilmiş abidələr bu faktların vizual sübutu oldu.

Bu mərhələdə əsas məqsədlər:

Dağıntıların sənədləşdirilməsi
Mədəni irsin bərpası
Vandalizm faktlarının beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasıdır

Bərpa və yenidənqurma prosesində çətinliklər

Qarabağda vandalizm faktları bərpa prosesini xeyli çətinləşdirir. Tamamilə məhv edilmiş abidələrin bərpası uzun zaman, böyük maliyyə və elmi yanaşma tələb edir.

Bərpa prosesində:

Arxiv materiallarının çatışmazlığı
Abidələrin orijinal formasının itməsi
Təhlükəsizlik və mina problemi

kimi çətinliklər mövcuddur.

Qarabağda vandalizmin sosial və psixoloji təsirləri

Vandalizm yalnız daş-divara deyil, insanlara da təsir edir. Doğma yurdlarını dağıdılmış vəziyyətdə görən insanlar üçün bu, ciddi psixoloji travmadır. Mədəni irsin məhv edilməsi kollektiv yaddaşa və milli kimliyə zərbə vurur.

Bu baxımdan Qarabağda vandalizm faktları həm də humanitar problem kimi dəyərləndirilməlidir.

Gələcək üçün dərslər və nəticələr

Qarabağda baş verən vandalizm faktları bir daha göstərir ki, münaqişələr zamanı mədəni irsin qorunması xüsusi diqqət tələb edir. Bu hadisələrdən çıxarılan əsas dərslər bunlardır: