Qarışqa Haqqında Tam Məlumat | Qarışqaların Növləri, Həyat Tərzi və Ekologiyada Rolu

2 weeks ago

41 3 minutes read

Qarışqalar (Formicidae ailəsi) kiçik, lakin fövqəladə sosial quruluşlu həşəratlardır. Onlar dünyada ən geniş yayılmış və müxtəlif həyat şəraitinə uyğunlaşmış canlılardandır. Qarışqaların dünyası təkcə ölçülərinə görə kiçik deyil, həm də sosial davranışları, qida əldə etmə üsulları və koloniyalarının təşkilatı ilə maraqlıdır. Bu məqalədə siz qarışqaların biologiyası, yaşayış mühiti, növləri, sosial strukturu, qida vərdişləri, insanlarla əlaqəsi və ekologiyadakı rolu haqqında geniş və faktlara əsaslanan məlumat əldə edəcəksiniz.

Qarisqa haqqinda melumat

Qarışqaların Tarixi və Təkamülü

Qarışqalar təxminən 100 milyon il əvvəl, mezozoy erasında yaranmışdır. Onlar qədim aralıq və tropik meşələrdə müxtəlif növlərə bölünərək təkamül keçirmişlər. Təkamül prosesində qarışqalar yüksək ixtisaslaşmış sosial həşəratlara çevrilmiş və koloniyalar şəklində yaşamağa başlamışdır. Hal-hazırda dünyada təxminən 12.000 qeyd olunmuş qarışqa növü mövcuddur, lakin mütəxəssislər bu sayın 20.000-dən çox ola biləcəyini qeyd edirlər.

Qarışqalar, əksər həşəratlar kimi, sərt çənə və kiçik, lakin güclü bədən quruluşu ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər onlara həm ovlanmaq, həm də qida toplamaq üçün üstünlük verir. Təkamül baxımından qarışqalar həm də müxtəlif bitki və heyvanlarla qarşılıqlı əlaqədə olmuş, ekosistemlərdə mühüm rol oynamışdır.

Qarışqaların Bioloji Xüsusiyyətləri

Bədən Quruluşu

Qarışqalar üç əsas hissədən ibarət olan bədənə malikdir: baş (caput), döş (thorax) və qarın (abdomen). Başda çənələr, antennalar və gözlər yerləşir. Çənələr qida yığmaq, müdafiə və daşıma işlərində əsas rol oynayır. Antennalar isə qarışqaların ətraf mühitlə ünsiyyətində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qarışqaların gözləri kiçik olsa da, bəzi növlər işıq və hərəkəti ayırd edə bilir.

Döş hissəsi qarışqanın hərəkəti üçün əsas əzələləri daşıyır. Bu hissədə üç cüt ayaq yerləşir ki, bunlar qarışqanı sürətlə hərəkət etməyə imkan verir. Qarın isə əsas daxili orqanları və bəzən ixtisaslaşmış strukturları, məsələn, iynələr və turşu ifraz edən vəzilər, saxlayır.

Növləri və Rəngləri

Qarışqaların çoxluğu onların müxtəlif növlərinin mövcudluğuna səbəb olmuşdur. Ən tanınmış növlərə qırmızı qarışqa, qara qarışqa, tüklü qarışqa və dəmirçi qarışqa daxildir. Qarışqaların rəngləri qırmızı, qara, sarı və bəzən tünd qəhvəyi ola bilər. Növün rəngi, bədən ölçüsü və davranış xüsusiyyətləri onların yaşadıqları mühit və qida vərdişlərinə uyğun təkamül keçirdiyini göstərir.

Qarışqaların Sosial Həyatı

Qarışqalar dünyasının ən maraqlı tərəfi onların sosial strukturu və koloniyalarda təşkilatlanmış həyatıdır. Qarışqa koloniyaları adətən hökmdar ana (kraliça), işçi qarışqalar və əsgər qarışqalar olmaqla üç əsas qrupa bölünür.

Kraliça qarışqa: Koloniyanın əsas reproduktiv üzvüdür. O, yumurta qoyur və koloniyanın davamlılığını təmin edir. Kraliça uzunömürlüdür, bəzi növlərdə ömrü 20 ilə 30 il arasında dəyişir.
İşçi qarışqalar: Bu qarışqalar koloniyada qida toplamaq, yuva qurmaq, yumurtaları qorumaq və kraliçaya qulluq etmək kimi vəzifələri yerinə yetirir. İşçilərin ömrü 1-3 il arasında dəyişir.
Əsgər qarışqalar: Əsgərlər koloniyanı xarici təhlükələrdən qoruyur. Onlar digər qarışqalardan daha iri çənələrə malikdir və müdafiədə ixtisaslaşmışdır.

Qarışqa koloniyaları müxtəlif ölçülərdə ola bilər. Kiçik koloniyalar 50-100 qarışqadan ibarət ola bilər, böyük koloniyalar isə milyonlarla qarışqadan təşkil olunur. Bu sosial quruluş onların effektiv qida toplamasına, yuva tikməsinə və təhlükələrdən qorunmasına imkan verir.

Qarışqaların Qida Vərdişləri

Qarışqalar omnivordurlar, yəni həm bitki, həm də heyvan mənşəli qida ilə qidalanırlar. Qida vərdişləri növdən növə dəyişir:

Şirin qarışqalar: Şəkərli maye və nektar ilə qidalanır. Onlar çiçəklərdə, meyvələrdə və bitki şirələrində şirin qidalar tapır.
Ət yeyən qarışqalar: Kiçik həşəratları ovlayır və zibil içərisindən ət parçalarını daşıyır.
Dəmirçi qarışqalar: Bitki və heyvan mənşəli qidaları həmçinin torpaq altında saxlayır, bu da onları effektiv qida toplamaçılara çevirir.

Qarışqaların qida əldə etmə üsulu feromonlarla əlaqələndirilmiş izlər vasitəsilə həyata keçirilir. Məsələn, bir qarışqa qida tapdıqda feromon iz buraxır və digər qarışqalar bu izi izləyərək qidanın yerini tapır.

Qarışqaların Yaşayış Mühiti və Yuva Qurma

Qarışqalar bütün dünyada yaşayır, lakin tropik və subtropik bölgələrdə daha çox rast gəlinir. Onlar meşələrdə, çöllərdə, dağlıq ərazilərdə və hətta şəhər ərazilərində yuva qura bilirlər.

Yuva forması növə görə dəyişir:

Torpaq yuvaları: Ən çox yayılmış yuva növüdür. Qarışqalar torpaqda kompleks tunel sistemləri qurar.
Ağac yuvaları: Bəzi tropik növlər ağacların içərisində və ya yarpaqlar arasında yuva tikir.
Daş və qaya yarıqlarında yuva: Dağlıq bölgələrdə yaşayan qarışqalar daş və qaya yarıqlarını seçir.

Qarışqa yuvaları temperatur, rütubət və təhlükəsizlik baxımından optimal şərait təmin edir. Yuvaların tunel sistemi hava dövranını, yumurtaların qorunmasını və qida daşınmasını asanlaşdırır.

Qarışqaların İnsanlarla Əlaqəsi

Qarışqalar insanlar üçün həm faydalı, həm də zərərli ola bilər.

Faydalı tərəfləri:

Torpağın havalandırılması və üzvi maddələrin parçalanmasına kömək edir.
Zərərverici həşəratların sayını azaldır.
Bəzi növlər ekosistem balansını qoruyur.

Zərərli tərəfləri:

Ev və bağlarda qida məhsullarına ziyan vura bilər.
Ağac və bitkilərə zərər verən növləri vardır.
Bəzi tropik növlərin sancmaları allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.

Qarışqalar həmçinin biotexnologiya və robot texnikası sahəsində ilham mənbəyidir. Onların sosial davranışı və qida toplama üsulları robotlar üçün kollektiv iş modellərinin hazırlanmasında istifadə olunur.

Qarışqaların Ekologiyada Rolu

Qarışqalar ekosistemlərdə vacib rol oynayır. Onlar torpağın strukturu və məhsuldarlığı üçün vacibdir, çünki:

Torpağı havalandırır və suyun nüfuzunu artırır.
Bitki toxumlarını daşıyaraq onların yayılmasına kömək edir.
Parçalanan orqanizmləri təmizləyərək ekosistemin sağlamlığını qoruyur.

Qarışqaların olmaması torpağın məhsuldarlığını azalda və digər canlıların həyatını çətinləşdirə bilər. Buna görə də qarışqalar həm təbii, həm də kənd təsərrüfatı ekosistemləri üçün əhəmiyyətlidir.

Maraqlı Faktlar

Qarışqalar dünyanın ən güclü canlılarından biridir – bədən ağırlıqlarının 50 qatını qaldıra bilirlər.
Sosial kommunikasiya – qarışqalar feromonlar vasitəsilə həm qida, həm də təhlükə haqqında məlumat paylaşır.
Uzunömürlülük – kraliça qarışqalar bir neçə il, bəzi növlərdə isə onilliklərlə yaşayır.
Təhlükəsizlik strategiyaları – bəzi növlər özlərini turşu və ya sancma yolu ilə müdafiə edir.
Bioloji müxtəliflik – qarışqalar təxminən 12.000 növ olsa da, bunların çoxu hələ tədqiq edilməmişdir.