Mətbəx dünyası sonsuz bir kəşf sahəsidir. Biz adətən pomidor, xiyar, kartof kimi tanış tərəvəzlərlə yeməklər hazırlayırıq. Lakin planetimiz o qədər zəngindir ki, bəzən heç ağlımıza gəlməyən, görünüşü və dadı ilə təəccübləndirən tərəvəzlər mövcuddur. Bu məqalədə biz dünyanın ən qəribə və gözlənilməz dadlı tərəvəzlərini, onların unikal xüsusiyyətlərini və bu tərəvəzlərlə hazırlana biləcək möhtəşəm reseptləri araşdıracağıq. Hazır olun, çünki mətbəx sərgüzəştləriniz tamamilə yeni bir səviyyəyə qalxacaq!

1. Qalina (Galangal) – Zəncəfilin Əkiz Qardaşı?

Qalina, həmçinin laos kökü kimi tanınan bu bitki, əslən Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə aiddir. Görünüşcə zəncəfilə çox bənzəsə də, dadı və aroması ilə ondan fərqlənir. Qalina daha kəskin, sitrus çalarlı, sanki bir az da güllü bir dada malikdir. Zəncifildəki o isti, yandırıcı notlar qalinada daha yumşaqdır. Bu tərəvəz (daha doğrusu, kökü) min illərdir ki, Asiya mətbəxlərində, xüsusilə Tayland, Malayziya və İndoneziyada əvəzedilməz bir yer tutur. O, ədviyyat kimi istifadə olunur, şorbalara, kari souslarına və marinadlara əlavə edilir. Qalina yalnız dadı ilə deyil, həm də sağlamlıq faydaları ilə də diqqət çəkir. O, iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir və həzm sistemini yaxşılaşdırmağa kömək edir.

Qalina ilə Sadə Tayland Şorbası (Tom Yum):

Tom Yum, dünyanın ən məşhur Tayland şorbalarından biridir və qalina onun əsas tərkib hissələrindən biridir. Onun xarakterik turşumsu, ədviyyatlı və aromatik dadı qalinadan gəlir.

Tərkibi:

• 2-3 sm təzə qalinə kökü, nazik dilimlənmiş
• 2-3 ədəd limon otu (ağ hissəsi əzilmiş və doğranmış)
• 3-4 ədəd gavalı yarpağı
• 1-2 ədəd acı bibər (doğranmış, zövqə görə)
• 400 qr. dəniz məhsulları (krevetka, balıq, midye) və ya toyuq
• 1 litr toyuq və ya balıq bulyonu
• 2 x.q. balıq sousu
• 1-2 x.q. limon suyu
• 100 qr. göbələk (məsləhətli)
• Təzə kişniş yarpaqları (bəzək üçün)

Hazırlanması:

1. Bulyonu qazana tökün, qalinə, limon otu, gavalı yarpağı və acı bibəri əlavə edib qaynamağa qoyun.
2. Qaynara düşdükdə, 10-15 dəqiqə odda saxlayın ki, ədviyyatların aromatı çıxsın.
3. Sonra ədviyyatları (qalina, limon otu, gavalı yarpağı) bulyondan çıxarın.
4. Göbələkləri əlavə edib 5 dəqiqə bişirin.
5. Dəniz məhsullarını və ya toyuğu əlavə edib, ətin rəngi dəyişənə qədər (təxminən 3-5 dəqiqə) bişirin. Həddindən artıq bişirməyin, çünki onlar tez bişir.
6. Balıq sousu və limon suyunu əlavə edib qarışdırın. Dadına baxıb zövqə görə əlavə edə bilərsiniz.
7. Şorbanı kasalara süzün, üzərinə təzə kişniş yarpaqları səpərək isti servis edin.

2. Kök Xiyar (Kohlrabi) – Ağız Sulandıran Gələcək

Kök xiyar, Alman dilində ‘kohl’ (kələm) və ‘rabi’ (şalğam) sözlərindən yaranıb, yəni ‘kələm şalğamı’. Bu bitki, adətən Avropa və Asiyanın bəzi bölgələrində yetişir. Onun görünüşü həqiqətən də qəribədir: gövdənin alt hissəsində böyümüş, şar şəklində bir yumru əmələ gəlir. Dadı isə daha maraqlıdır. Xam halda yeyildikdə, onun dadı daha çox ağ şalğama və ya kələmə bənzəyir, lakin daha şirin və suludur. Bişirildikdə isə, dadı daha yumşaq və bir az da fındıq kimi olur. Kök xiyar, vitamin C, lif və antioksidanlarla zəngindir. Onu xam halda salatlarda, souslarda, ya da bişirilmiş şəkildə qovurma, püre və ya sup kimi istifadə etmək olar.

Kök Xiyar Püresi:

Bu resept, kök xiyarın zərif və yüngül dadını ön plana çıxarır, onu kartof püresinin sağlam və dadlı alternativinə çevirir.

Tərkibi:

• 2-3 orta boy kök xiyar, qabığı soyulmuş və kublara doğranmış
• 1 stəkan süd (və ya bitki südü)
• 2 x.q. kərə yağı (və ya zeytun yağı)
• Duz, istiot (zövqə görə)
• Bir az muskat qozcuğu (isteğe bağlı)

Hazırlanması:

1. Doğranmış kök xiyarları duzlu suda təxminən 15-20 dəqiqə, yumşayana qədər qaynatın.
2. Suyu süzüb, isti kök xiyarları əzici ilə əzin və ya blenderdən keçirin.
3. Qızdırılmış südü və yağı əlavə edib, hamar bir püre alınana qədər qarışdırın.
4. Duz, istiot və muskat qozcuğu ilə dadlandırın.
5. İsti olaraq əsas yeməklərin yanında servis edin.

3. Okra (Bamia) – Yapışqan Ləzzət

Okra, Afrika mənşəli, lakin indi dünyanın bir çox yerində, xüsusilə Amerika, Hindistan, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi ölkələrində becərilən bir tərəvəzdir. Onun ən fərqləndirici xüsusiyyəti, bişirildikdə içindən çıxan yapışqan mayedir. Bu maye, bəzi insanlar üçün qəribə görünsə də, əslində bir çox yeməklərə xüsusi bir qatılıq və zənginlik qatır. Okranın dadı nisbətən yüngül, bir az otlu və hafif şirinlikdədir. Xam halda qəribə bir toxuması var, amma bişirildikdə yumşalır. O, lif, vitamin C, K və folatla zəngindir.

Okranı müxtəlif üsullarla bişirmək olar: qovurmaq, bişirmək, qızartmaq, turşuya qoymaq və ya şorbalara əlavə etmək. Yapışqanlığından qaçmaq üçün, onu yüksək istilikdə qovurmaq, sirkəli suda bişirmək və ya qurudub toz halına gətirmək kimi üsullar mövcuddur.

Qızardılmış Okra:

Bu resept, okranın yapışqanlığını azaltmağa kömək edir və onu qəlyanaltı və ya yan yemək kimi əla edir.

Tərkibi:

• 500 qr. təzə okra, yuyulmuş, quru, ucları kəsilmiş və 2-3 sm-lik hissələrə doğranmış
• 1/2 stəkan un
• 1/4 stəkan qarğıdalı nişastası (və ya düyü unu)
• 1 ç.q. duz
• 1/2 ç.q. qara istiot
• 1/4 ç.q. paprika (isteğe bağlı)
• 1 ədəd yumurta, çırpılmış
• Qızartmaq üçün bitki yağı

Hazırlanması:

1. Bir qabda un, qarğıdalı nişastası, duz, istiot və paprikanı qarışdırın.
2. Başqa bir qabda yumurtanı çırpın.
3. Doğranmış okraları əvvəlcə çırpılmış yumurtaya, sonra un qarışığına batırın ki, hər tərəfi bərabər örtülsün.
4. Qızartmaq üçün bir tavada yağı orta-yüksək istilikdə qızdırın.
5. Okra hissələrini qızğın yağa əlavə edib, qızılı rəng alana qədər (hər tərəfi təxminən 3-4 dəqiqə) qızardın.
6. Qızardılmış okraları yağlı kağız üzərinə alıb artıq yağını çəkin.
7. İsti olaraq, xoşladığınız sousla (məsələn, sarımsaqlı mayonez və ya nanəli qatıq) servis edin.

4. Qara Kök (Salsify) – Mistik Dadlı Ağ kök

Qara kök, Avropa mənşəli, lakin indi dünyanın müxtəlif yerlərində yetişdirilən bir kök tərəvəzidir. Adından da göründüyü kimi, xarici qabığı qara və ya qəhvəyi rəngdədir, lakin içərisi ağdır. Bəzən onu ‘ostir kökü’ də adlandırırlar, çünki bişirildikdə onun zərif, dəniz məhsulu kimi dadı ortaya çıxır. Dadı bir az şirin, bir az da fındıq və kök kərəvizini xatırladır. Qara kök, həmçinin inulin adlı bir prebiyotiklə zəngindir, bu da bağırsaq sağlamlığı üçün faydalıdır.

Onu hazırlamaq üçün əvvəlcə qabığını soymaq lazımdır. Soyulduqdan sonra, havada tez qaraldığı üçün, onu dərhal limonlu suya qoymaq məsləhətdir. Qara kökü qaynatmaq, qovurmaq, bişirmək və ya şorbalara əlavə etmək olar. Onun zərif dadı, krem sousları və ya ədviyyatlı tərəvəzlərlə mükəmməl uyğunlaşır.

Qara Kök Krem Şorbası:

Bu şorba, qara kökün unikal dadını və zərif toxumasını ön plana çıxarır.

Tərkibi:

• 500 qr. qara kök, soyulmuş və 1-2 sm-lik doğranmış
• 1 ədəd orta boy soğan, doğranmış
• 1 diş sarımsaq, əzilmiş
• 1 litr tərəvəz və ya toyuq bulyonu
• 200 ml qaymaq (və ya bitki kremi)
• 2 x.q. zeytun yağı
• Duz, ağ istiot (zövqə görə)
• Təzə cəfəri (bəzək üçün)

Hazırlanması:

1. Bir qazanda zeytun yağını qızdırın, soğanı əlavə edib şəffaf olana qədər qovurun.
2. Sarımsağı əlavə edib 1 dəqiqə qovurun.
3. Doğranmış qara kökü əlavə edib, 5 dəqiqə qovurun.
4. Bulyonu əlavə edib qaynamağa qoyun. Qaynadıqdan sonra oddunu azaldıb, kök yumşalana qədər (təxminən 20-25 dəqiqə) bişirin.
5. Şorbanı blenderdən keçirib hamar bir püre halına gətirin.
6. Kremə əlavə edib qarışdırın. Bir az qızdırın, lakin qaynatmayın.
7. Duz və ağ istiotla dadlandırın.
8. Kasalara süzüb, üzərinə təzə cəfəri səpərək servis edin.

5. Qara Pomidor (Black Krim Tomato) – Ənənəvi Dadın Qaranlıq Üzü

Qara pomidorlar, Krım yarımadasından gələn unikal bir pomidor növüdür. Onların dəri rəngi qəhvəyi, tünd qırmızı və ya bəzən demək olar ki, qara olur. Bu pomidorların dadı da adi qırmızı pomidorlardan fərqlənir. Onlar daha dərin, zəngin, bir az da duzlu və tüstü kimi bir dada malikdir. İçərisi isə adətən yaşıl və ya tünd qırmızı olur. Qara pomidorlar, vitamin C, likopen və antioksidanlarla zəngindir.

Bu pomidorlar, salatlarda, souslarda, sandviçlərdə və ya sadəcə zeytun yağı və duzla birlikdə yeyildikdə belə inanılmaz dadlı olur. Onların zəngin dadı, digər inqrediyentlərlə qarışdıqda belə özünü itirmir.

Qara Pomidorlu Bruschetta:

Qara pomidorların zəngin və dərin dadı, sadə bir bruschettanı belə möhtəşəm bir qəlyanaltıya çevirə bilər.

Tərkibi:

• 1 ədəd qara pomidor, xırda kublara doğranmış
• 2 diş sarımsaq, biri əzilmiş, digəri nazik dilimlənmiş
• 3-4 ədəd baget dilimi
• 2 x.q. zeytun yağı
• Bir az balzamik sirkə
• Təzə reyhan yarpaqları, doğranmış
• Duz, istiot (zövqə görə)

Hazırlanması:

1. Baget dilimlərini az miqdarda zeytun yağı ilə qızardın və ya qızartın.
2. Bir qabda doğranmış qara pomidor, əzilmiş sarımsaq, zeytun yağı, balzamik sirkə, reyhan, duz və istiotu qarışdırın.
3. Qızardılmış baget dilimlərinin üzərinə pomidor qarışığını qoyun.
4. Üzərinə nazik dilimlənmiş sarımsaq və bir az reyhan yarpağı ilə bəzəyərək servis edin.

6. Yacon – Andean Gözəlliyi və Şirinliyi

Yacon, Cənubi Amerika And dağlarının yüksək ərazilərində yetişən bir kök bitkisidir. Onun görünüşü yerdəyişən şirin kartofa bənzəyir, lakin dadı və toxuması tamamilə fərqlidir. Yacon, xam halda yeyildikdə, sulu, xırt-xırt, alma və ya armuda bənzər bir toxumaya malikdir. Dadı isə şirin, lakin həddindən artıq şirin deyil, daha çox bal və ya karamel çalarlarını xatırladır. Yaconun şirinliyi əsasən inulin adlı bir karbohidratdan gəlir, bu da onu şəkər xəstələri üçün potensial olaraq daha uyğun bir şirinləşdirici edir.

Yacon, vitaminlər, minerallar və antioksidanlarla zəngindir. O, həmçinin prebiyotik xüsusiyyətlərə malikdir, yəni bağırsaqlardakı faydalı bakteriyaların artmasına kömək edir. Yaconu xam halda salatlarda, meyvə salatlarında, və ya şirniyyatların tərkibində istifadə etmək olar. Həmçinin ondan yacon siropu da hazırlana bilər.

Yaconlu Meyvə Salatası:

Yaconun təzə və sulu toxuması, meyvə salatına əla bir əlavədir.

Tərkibi:

• 1 orta boy yacon, soyulmuş və nazik dilimlənmiş
• 1 stəkan doğranmış alma
• 1 stəkan doğranmış armud
• 1/2 stəkan yaban mersini
• 1/4 stəkan nar dənələri
• 1 x.q. limon suyu
• 1 x.q. bal (isteğe bağlı)

Hazırlanması:

1. Bütün meyvələri və yaconu bir qabda qarışdırın.
2. Limon suyunu və balı (əgər istifadə edirsinizsə) əlavə edib, yüngülcə qarışdırın.
3. Salatanı soyuducuda bir az soyuduqdan sonra servis edin.

Nəticə

Dünyanın ən qəribə və gözlənilməz tərəvəzləri ilə tanış olmaq, mətbəximizi zənginləşdirmək üçün əslində nə qədər böyük bir potensialın olduğunu göstərir. Qalina’nın kəskin aroması, kök xiyarının şirinliyi, okranın unikal toxuması, qara kökün mistik dadı, qara pomidorun dərinliyi və yaconun təravəti – hər biri özünəməxsus bir təcrübə təklif edir. Bu tərəvəzlər, sadəcə dadları ilə deyil, həm də sağlamlıq faydaları ilə də diqqət çəkir. Yeni dadlar axtaran hər bir kulinariya həvəskarı üçün bu qəribə tərəvəzləri sınamaq, mətbəx sərhədlərini genişləndirmək və yeməklərimizə yeni bir həyat qatmaq üçün əla bir yoldur. Unutmayın, ən yaxşı kulinariya kəşfləri bəzən ən gözlənilməz yerlərdən gəlir!

MÜƏLLİF Murad Əliyev