Somali Haqqında Məlumat – Tarixi, Əhalisi, İqtisadiyyatı və Mədəniyyəti
Somali Afrikanın şərqində yerləşən, zəngin tarixi, özünəməxsus mədəniyyəti və strateji coğrafi mövqeyi ilə seçilən bir dövlətdir. Qırmızı dəniz və Hind okeanı ilə həmsərhəd olması Somalini əsrlər boyu ticarət yollarının mərkəzinə çevirib. Buna baxmayaraq, ölkə uzun illər siyasi qeyri-sabitlik, vətəndaş müharibələri və iqtisadi çətinliklərlə yadda qalıb.
Somali haqqinda melumat
Somalinin Coğrafi Mövqeyi və Sərhədləri
Somali Afrika qitəsinin şərq ucunda yerləşir və bu səbəbdən bölgə Afrikanın Buynuzu (Horn of Africa) adlanır.
Somalinin sərhədləri:
- Şimalda – Cibuti
- Qərbdə – Efiopiya
- Cənub-qərbdə – Keniya
- Şərqdə və cənub-şərqdə – Hind okeanı
- Şimal-şərqdə – Aden körfəzi
Uzun sahil xətti (təxminən 3300 km) Somalini Afrikanın ən uzun sahil xəttinə malik ölkələrindən birinə çevirir.
Somalinin İqlimi və Təbiəti
Somalidə əsasən isti və quraq iqlim hökm sürür. Ölkənin böyük hissəsi yarımsəhra və səhra ərazilərindən ibarətdir.
İqlimin əsas xüsusiyyətləri:
- Yay aylarında temperatur 40°C-dən yuxarı qalxa bilər
- Yağıntılar az və mövsümidir
- Quraqlıqlar tez-tez baş verir
Təbiət əsasən savannalar, otlaqlar və quraq ərazilərdən ibarətdir. Buna görə də kənd təsərrüfatı əsasən heyvandarlıq üzərində qurulub.
Somalinin Tarixi
Qədim Dövrlər
Somali ərazisi min illər əvvəl qədim ticarət yollarının üzərində yerləşirdi. Qədim misir mənbələrində bu torpaqlar “Punt ölkəsi” kimi xatırlanır. Buradan ədviyyatlar, qızıl, fil sümüyü və ətirli qatranlar ixrac edilirdi.
İslamın Yayılması
VII əsrdə İslam dini Somali ərazisinə yayıldı və qısa müddətdə cəmiyyətin əsas dini oldu. Bu gün Somali əhalisinin demək olar ki, hamısı müsəlmandır.
Müstəmləkə Dövrü
XIX əsrdə Somali torpaqları Avropa dövlətləri arasında bölüşdürüldü:
- Şimal – Böyük Britaniya
- Cənub – İtaliya
- Digər hissələr – Fransa (indiki Cibuti)
Müstəqillik və Müasir Tarix
1960-cı ildə Britaniya və İtaliya Somaliləri birləşərək Somali Respublikası yaradıldı. Lakin 1991-ci ildən sonra mərkəzi hakimiyyət dağıldı və ölkə uzun müddət vətəndaş müharibəsi yaşadı.
Somalinin Əhalisi və Etnik Quruluşu
Somalinin əhalisi təxminən 17–18 milyon nəfərdir. Əhalinin böyük əksəriyyəti somalilərdən ibarətdir.
Əsas xüsusiyyətlər:
- Etnik baxımdan olduqca homogen ölkədir
- İnsanlar əsasən qəbilə (klan) sistemi ilə yaşayır
- Ailə və qəbilə bağları cəmiyyətdə mühüm rol oynayır
Əhalinin əksəriyyəti gənclərdən ibarətdir ki, bu da gələcək üçün həm imkan, həm də çağırış yaradır.
Dil və Ünsiyyət
Somalinin rəsmi dilləri:
- Somali dili
- Ərəb dili
Somali dili afro-asiya dil ailəsinə aiddir və gündəlik həyatda ən çox istifadə olunur. Ərəb dili isə əsasən dini və rəsmi sahələrdə işlədilir. Bundan əlavə, bəzi bölgələrdə ingilis və italyan dillərinə də rast gəlinir.
Dini İnanc və Mədəni Dəyərlər
Somali əhalisinin demək olar ki, 100 faizi müsəlmandır və əsasən sünni İslam məzhəbinə mənsubdur.
Dinin cəmiyyətdə rolu:
- Gündəlik həyat tərzi dinə əsaslanır
- Adət-ənənələr İslamla sıx bağlıdır
- Təhsil və hüquq sistemində dini təsirlər hiss olunur
Somali mədəniyyəti şifahi ədəbiyyat, poeziya və musiqi ilə zəngindir. Şeir somalilərin həyatında xüsusi yer tutur.
Somalinin Paytaxtı və Böyük Şəhərləri
Moqadişo
Somalinin paytaxtı Moqadişo ölkənin ən böyük şəhəri və əsas iqtisadi mərkəzidir. Şəhər Hind okeanı sahilində yerləşir və tarixi liman şəhəri kimi tanınır.
Digər mühüm şəhərlər:
- Hargeisa
- Bosaso
- Kismayo
- Beledweyne
Bu şəhərlər əsasən ticarət, liman fəaliyyəti və regional idarəetmə mərkəzləridir.
Somali İqtisadiyyatı
Somali iqtisadiyyatı uzun illər qeyri-sabitlikdən əziyyət çəksə də, əsasən aşağıdakı sahələrə söykənir:
Heyvandarlıq
- Dəvə, qoyun, keçi və mal-qara yetişdirilir
- Əsas ixrac məhsuludur
Kənd Təsərrüfatı
- Banan
- Qarğıdalı
- Susam
Balıqçılıq
Uzun sahil xətti Somalinin balıqçılıq potensialını artırır, lakin bu sahə hələ tam inkişaf etməyib.
Somali və Piratlıq Problemi
2000-ci illərin əvvəllərində Somali sahillərində piratlıq halları dünya gündəminə gəldi. Bunun əsas səbəbləri:
- Mərkəzi hakimiyyətin zəifliyi
- İşsizlik
- Xarici balıqçı gəmilərinin qeyri-qanuni fəaliyyəti
Son illərdə beynəlxalq tədbirlər nəticəsində piratlıq xeyli azalıb.
Təhsil və Səhiyyə Sistemi
Somalidə təhsil və səhiyyə sistemləri uzun illər müharibələr səbəbilə zəif inkişaf edib.
Təhsil
- Özəl məktəblər üstünlük təşkil edir
- Ali təhsil müəssisələrinin sayı artır
Səhiyyə
- Əsasən beynəlxalq təşkilatların dəstəyi ilə fəaliyyət göstərir
- Kənd yerlərində tibbi xidmətlər məhduddur
Somali Bayrağı və Milli Simvollar
Somali bayrağı mavi fonda ağ beşguşəli ulduzdan ibarətdir.
Ulduzun beş guşəsi:
- Somalilərin yaşadığı beş əsas bölgəni simvolizə edir
Bayraq sadə görünüşünə baxmayaraq dərin mənaya malikdir.
Müasir Somali: Problemlər və Ümidlər
Somali bu gün də bir çox problemlərlə üz-üzədir:
- Təhlükəsizlik məsələləri
- İşsizlik
- Quraqlıq və yoxsulluq
Lakin eyni zamanda:
- Gənc və dinamik əhali
- Təbii resurslar
- Strateji mövqe
ölkənin gələcəyi üçün ümid yaradır.
