Süd Nədir? Tərkibi, Növləri və Sağlamlığa Faydaları | Ətraflı Məlumat

4 days ago

0 3 minutes read

Süd insan həyatında ən qədim və ən mühüm qida məhsullarından biridir. Körpəlik dövründən başlayaraq həyatın bütün mərhələlərində süd və süd məhsulları qidalanmanın əsas sütunlarından biri hesab olunur. Süd təkcə doyurucu içki deyil, eyni zamanda zülal, kalsium, vitamin və minerallarla zəngin təbii qida mənbəyidir. Min illərdir müxtəlif mədəniyyətlərdə süd həm gündəlik qida, həm də sağlamlığın rəmzi kimi qəbul edilir.

Süd haqqında melumat

Süd nədir?

Süd məməlilərin süd vəziləri tərəfindən ifraz olunan ağ rəngli mayedir. Onun əsas bioloji məqsədi yeni doğulmuş balaların qidalanmasını təmin etməkdir. İnsanlar isə min illərdir ki, müxtəlif heyvanların – xüsusilə inək, camış, keçi və qoyunun südündən qida kimi istifadə edirlər.

Kimyəvi baxımdan süd su, zülallar, yağlar, karbohidratlar (əsasən laktoza), vitaminlər və minerallardan ibarət mürəkkəb bioloji mayedir. Südün tərkibi heyvan növünə, qidalanmasına, yaşına və saxlanma şəraitinə görə dəyişə bilər.

Südün tarixi və insan həyatındakı yeri

Südün qida kimi istifadəsi təxminən 8–10 min il əvvələ, heyvanların əhliləşdirilməsi dövrünə təsadüf edir. İnsanlar əvvəlcə yalnız balalar üçün nəzərdə tutulan bu qidanın özləri üçün də faydalı olduğunu kəşf etmişlər. Zamanla süd məhsullarının hazırlanması inkişaf etmiş, pendir, qatıq, kərə yağı, qaymaq və digər məhsullar yaranmışdır.

Tarix boyu süd:

Uşaqların inkişafı üçün əsas qida,
Kənd təsərrüfatı cəmiyyətlərində gündəlik rasionun vacib hissəsi,
Müxtəlif xalqlarda bolluq və sağlamlıq simvolu olmuşdur.

Südün tərkibi

Südün faydalarını başa düşmək üçün onun tərkibini tanımaq vacibdir.

Südün əsas komponentləri

1. Su

Südün təxminən 85–90 faizi sudan ibarətdir. Bu, südün maye strukturunu formalaşdırır və digər maddələrin orqanizm tərəfindən asan mənimsənilməsinə kömək edir.

2. Zülallar

Süddə iki əsas zülal qrupu var:

Kazein – süd zülallarının böyük hissəsini təşkil edir, sümüklər və dişlər üçün faydalıdır.
Zərdab zülalları – immun sistemini gücləndirir və əzələlərin bərpasında rol oynayır.

3. Yağlar

Süd yağları enerji mənbəyidir və yağda həll olan vitaminlərin (A, D, E, K) mənimsənilməsini təmin edir. Yağın miqdarı südün növündən asılı olaraq dəyişir.

4. Karbohidratlar (Laktoza)

Laktoza süd şəkəridir. O, enerji verir və bağırsaq mikroflorasının tarazlığını qorumağa kömək edir.

5. Vitaminlər

Süd A, D, B2 (riboflavin), B12 vitaminləri ilə zəngindir. Bu vitaminlər görmə, sinir sistemi və sümük sağlamlığı üçün vacibdir.

6. Minerallar

Süd kalsium, fosfor, maqnezium, kalium kimi mineralların əsas mənbəyidir. Xüsusilə kalsium sümüklərin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır.

Südün növləri

Heyvan mənşəyinə görə süd növləri

İnək südü

Ən geniş istifadə olunan süd növüdür. Zülal və kalsium baxımından balanslıdır və əksər süd məhsullarının əsas xammalıdır.

Keçi südü

İnək südünə nisbətən daha asan həzm olunur. Allergiyaya meyilli insanlarda daha yaxşı tolere oluna bilər.

Qoyun südü

Yağ və zülal miqdarı yüksəkdir. Daha çox pendir istehsalında istifadə olunur.

Camış südü

Çox yağlı və qidalıdır. Qaymaq və yağ istehsalı üçün uyğundur.

Emal dərəcəsinə görə süd növləri

Çiy süd

Birbaşa sağım sonrası alınır. Qida dəyəri yüksək olsa da, mikrobioloji risk daşıya bilər.

Pasterizə olunmuş süd

Qısa müddət yüksək temperaturda qızdırılaraq zərərli bakteriyalar məhv edilir. Gündəlik istifadədə ən təhlükəsiz seçimdir.

UHT süd

Çox yüksək temperaturda qısa müddətdə emal olunur. Uzun müddət saxlanıla bilir.

Yağlılıq dərəcəsinə görə süd

Tam yağlı süd
Az yağlı süd
Yağsız süd

Bu seçimlər istehlakçının yaşına, sağlamlıq vəziyyətinə və qidalanma məqsədinə görə dəyişir.

Südün faydaları

Süd insan sağlamlığı üçün çoxsaylı faydalara malikdir.

Sümük və diş sağlamlığı

Süddəki kalsium və D vitamini sümüklərin möhkəmlənməsinə, osteoporoz riskinin azalmasına kömək edir.

Əzələ inkişafı

Zülallarla zəngin olduğu üçün süd əzələlərin böyüməsi və bərpasında mühüm rol oynayır.

Sinir sistemi

B qrupu vitaminləri sinir sisteminin normal fəaliyyətini dəstəkləyir.

İmmunitet

Zərdab zülalları immun sistemini gücləndirir və bədəni infeksiyalara qarşı qoruyur.

Enerji mənbəyi

Laktoza və yağlar orqanizmi enerji ilə təmin edir.

Südün mümkün zərərləri və məhdudiyyətlər

Hər qida kimi süd də bəzi hallarda problem yarada bilər.

Laktoza dözümsüzlüyü

Bəzi insanlarda laktozanın həzmi çətin olur və şişkinlik, qarın ağrısı yarada bilər.

Allergiya

Süd zülallarına qarşı allergiya xüsusilə uşaqlarda rast gəlinir.

Həddindən artıq istehlak

Çox miqdarda süd qəbul etmək bəzi insanlarda həzm problemlərinə və mineral balanssızlığına səbəb ola bilər.

Süd və uşaqların qidalanması

Süd uşaqların fiziki və zehni inkişafı üçün vacibdir. Xüsusilə məktəb yaşında olan uşaqlarda:

Boy artımını dəstəkləyir
Dişlərin sağlam inkişafına kömək edir
Konsentrasiya və yaddaşı gücləndirir

Süd və böyüklərin qidalanması

Böyüklər üçün süd:

Sümük əriməsinin qarşısını alır
Əzələ kütləsinin qorunmasına kömək edir
Sağlam metabolizmi dəstəkləyir

Yaş artdıqca az yağlı və ya laktozasız süd növlərinə üstünlük vermək tövsiyə olunur.

Süd məhsulları

Süddən müxtəlif məhsullar hazırlanır:

Qatıq
Ayran
Pendir
Kərə yağı
Qaymaq

Bu məhsullar südün qida dəyərini qoruyur və gündəlik rasionu zənginləşdirir.

Südün saxlanma qaydaları

Süd tez xarab olan məhsuldur və düzgün saxlanmalıdır:

Soyuducuda +2…+4°C temperaturda
Açıldıqdan sonra 2–3 gün ərzində istifadə edilməlidir
Günəş işığından qorunmalıdır

Gündəlik nə qədər süd içilməlidir?

Orta hesabla:

Uşaqlar üçün: gündə 1–2 stəkan
Böyüklər üçün: gündə 1 stəkan

Bu miqdar fərdi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bilər.

Süd haqqında geniş yayılmış yanlış fikirlər

“Süd yalnız uşaqlar üçündür” – yanlışdır
“Süd kökəldir” – həddindən artıq qəbul edilmədikdə doğru deyil
“Bütün süd növləri eynidir” – tərkib və faydalar dəyişir