Termitlər haqqında məlumat – növləri, zərərləri və mübarizə üsulları

Təbiətdə elə canlılar var ki, ölçüləri kiçik olsa da, təsirləri son dərəcə böyükdür. Termitlər də məhz belə canlılardandır. İlk baxışda adi qarışqalara bənzəyən bu həşəratlar əslində ekosistemdə mühüm rol oynamaqla yanaşı, insanlar üçün ciddi iqtisadi və struktur zərərlərə səbəb ola bilirlər. Dünyanın bir çox ölkəsində termitlər evlərə, tarixi binalara, mebelə və kənd təsərrüfatına böyük təhlükə yaradır.

Bu məqalədə termitlərin nə olduğu, biologiyası, növləri, yaşayış forması, verdikləri zərərlər, ekosistemdəki rolu və onlara qarşı mübarizə yolları sadə və anlaşılan dildə ətraflı izah ediləcək. Əgər termitlər haqqında heç bir ilkin bilik yoxdursa belə, bu yazını oxuduqdan sonra mövzu tam şəkildə aydın olacaq.

Termitler haqqinda melumat

Termit nədir?

Termitlər, əsasən ağac və sellüloza ilə qidalanan sosial həşəratlardır. Onlar koloniyalar şəklində yaşayır və yüksək təşkilatlanmış ictimai quruluşa malikdirlər. Çox vaxt “ağ qarışqalar” adlandırılsalar da, əslində qarışqalarla yaxın qohum deyillər.

Termitlərin əsas qida mənbəyi sellülozadır. Sellüloza isə ağacın, kağızın və bir çox bitki materiallarının əsas tərkib hissəsidir. Bu xüsusiyyət termitləri həm təbiət üçün faydalı, həm də insanlar üçün təhlükəli canlılara çevirir.

Termitlərin tarixi və təkamülü

Termitlərin Yer üzündə mövcudluğu milyonlarla il əvvələ gedib çıxır. Alimlərin fikrincə, termitlər təxminən 130–150 milyon il əvvəl yaranıb. Onlar qədim dövrlərdən bəri meşə ekosistemlərinin ayrılmaz hissəsi olublar.

Təkamül prosesi zamanı termitlər sosial həyat tərzinə uyğunlaşaraq koloniyalar halında yaşamağa başlayıblar. Bu da onların sağ qalma şansını artırıb və müxtəlif mühitlərdə yayılmasına imkan yaradıb.

Termitlərin bioloji quruluşu

Bədən quruluşu

Termitlərin bədəni üç əsas hissədən ibarətdir:

• Baş
• Döş qəfəsi
• Qarın

Onların bədəni adətən açıq rəngli olur: ağ, krem və ya açıq qəhvəyi. Bu rənglənmə termitlərin əsasən torpaq altında və ya qaranlıq mühitlərdə yaşaması ilə əlaqədardır.

Hiss orqanları

Termitlərin yaxşı inkişaf etmiş toxunma və qoxu hissi var. Onlar ətraf mühiti antenləri (bığcıqları) vasitəsilə tanıyır və koloniyadakı digər fərdlərlə əlaqə saxlayırlar.

Termitlərin sosial quruluşu

Termit koloniyaları ciddi iyerarxiya prinsipi ilə idarə olunur. Hər bir fərdin özünəməxsus rolu var.

Kraliça termit

Kraliça koloniyanın ən vacib üzvüdür. Onun əsas vəzifəsi yumurta qoymaqdır. Bəzi növ termit kraliçaları gündə minlərlə yumurta qoya bilir. Kraliçanın ömrü 10–25 il arasında dəyişə bilər ki, bu da həşəratlar üçün olduqca uzun müddətdir.

Kral termit

Kral termit kraliça ilə birlikdə koloniyanın çoxalmasını təmin edir. O, kraliça ilə cütləşərək koloniyanın davamlılığını qoruyur.

İşçi termitlər

İşçi termitlər koloniyanın əsas yükünü daşıyır:

• Qida toplayırlar
• Yuvalar tikirlər
• Yumurtalara və sürfələrə qulluq edirlər
• Digər üzvləri qidalandırırlar

Əsgər termitlər

Əsgər termitlər koloniyanı qorumaq üçün xüsusi olaraq inkişaf edib. Onların güclü çənələri və ya kimyəvi maddələr ifraz edən baş quruluşları olur. Əsas düşmənləri qarışqalar və digər yırtıcılardır.

Termitlərin növləri

Dünyada 3000-dən çox termit növü məlumdur. Lakin insanların həyatına təsir baxımından əsasən üç böyük qrupa ayrılırlar.

Yeraltı termitlər

Yeraltı termitlər ən təhlükəli növlər hesab olunur. Onlar torpaq altında tunellər qazaraq evlərin bünövrəsinə və taxta konstruksiyalara daxil olurlar. Çox vaxt zərər verdikləri zaman artıq gec olur.

Quru ağac termitləri

Bu növ termitlər torpaqla təmas olmadan, birbaşa taxta materialın içində yaşayır. Mebel, qapı, pəncərə çərçivələri və parketlər üçün ciddi təhlükə yaradırlar.

Nəm ağac termitləri

Adından göründüyü kimi, rütubətli mühitləri sevirlər. Adətən çürümüş ağaclarda və yüksək rütubətli yerlərdə rast gəlinir.

Termitlər harada yaşayır?

Termitlər əsasən isti və mülayim iqlim qurşaqlarında yayılıb. Tropik və subtropik bölgələr onların ən sevdiyi yaşayış mühitidir. Lakin müasir tikililər və isitmə sistemləri sayəsində termitlər daha soyuq bölgələrdə də yaşaya bilirlər.

Onların əsas yaşayış yerləri:

• Torpaq altı
• Ağacların içi
• Taxta ev konstruksiyaları
• Köhnə mebel və anbarlar

Termitlər necə qidalanır?

Termitlərin əsas qidası sellülozadır. Onlar sellülozanı birbaşa həzm edə bilməzlər. Bu prosesi onların bağırsaqlarında yaşayan xüsusi mikroorqanizmlər həyata keçirir.

Bu simbioz münasibət sayəsində termitlər:

• Ağacı parçalayır
• Qida maddələrini mənimsəyir
• Enerji əldə edir

Termitlərin ekosistemdə rolu

Termitlərə yalnız zərərli canlılar kimi baxmaq düzgün olmaz. Onların təbiətdə mühüm funksiyaları var.

Torpağın münbitləşdirilməsi

Termitlərin qazdığı tunellər torpağın havalanmasını yaxşılaşdırır və suyun daha yaxşı hopmasına kömək edir.

Ölü ağacların parçalanması

Termitlər çürümüş ağacları parçalayaraq üzvi maddələrin torpağa qarışmasını təmin edir. Bu proses bitkilərin inkişafı üçün vacibdir.

Termitlərin insanlara verdiyi zərərlər

Bütün müsbət tərəflərinə baxmayaraq, termitlər insanlar üçün ciddi problemlər yarada bilər.

Ev və binalara ziyan

Termitlər taxta konstruksiyaları daxildən yeyərək binaların dayanıqlığını zəiflədir. Çox vaxt zərər xaricdən görünmür və bu da təhlükəni artırır.

Maddi itkilər

Dünyada termitlərin səbəb olduğu iqtisadi zərər hər il milyardlarla dollarla ölçülür. Ev təmiri, mebel dəyişimi və profilaktik tədbirlər böyük xərclər tələb edir.

Tarixi abidələrə təhlükə

Taxtadan hazırlanmış tarixi tikililər və muzey eksponatları termitlər üçün xüsusilə həssasdır.

Termitlərin mövcudluğunu necə anlamaq olar?

Termitlərin varlığını erkən mərhələdə aşkar etmək olduqca çətindir. Lakin bəzi əlamətlər diqqət yetirilməlidir:

• Divarlarda və ya taxtada boş səslər
• Torpaqdan hazırlanmış nazik tunellər
• Taxta səthlərin asanlıqla dağılması
• Qanadlı termitlərin ev daxilində görünməsi

Termitlərə qarşı mübarizə üsulları

Profilaktik tədbirlər

• Rütubətin azaldılması
• Taxta materialların torpaqla birbaşa təmasının qarşısının alınması
• Evin mütəmadi yoxlanması

Kimyəvi mübarizə

Xüsusi insektisidlər termit koloniyalarını məhv etmək üçün istifadə olunur. Bu üsul peşəkar nəzarət tələb edir.

Bioloji üsullar

Bəzi hallarda termitlərin təbii düşmənlərindən və ya mikroorqanizmlərdən istifadə edilir.

Peşəkar xidmətlər

Geniş yayılmış termit problemi olduqda, mütləq peşəkar zərərvericilərə qarşı mübarizə xidmətlərinə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Termitlərdən qorunmaq üçün tövsiyələr

• Evin ətrafında odun yığmayın
• Su sızmalarını vaxtında aradan qaldırın
• Taxta konstruksiyaları qoruyucu maddələrlə örtün
• Müntəzəm texniki baxış aparın