Termometr nədir? Növləri, İş Prinsipi və İstifadə Sahələri | Ətraflı Məlumat
İnsan həyatı boyunca temperatur anlayışı ilə daim qarşılaşır. Havanın isti və ya soyuq olması, bədən temperaturunun normada qalması, qida məhsullarının saxlanma şəraiti, sənaye prosesləri və tibbi diaqnostika kimi saysız-hesabsız sahələrdə temperaturun ölçülməsi vacibdir. Bu ölçməni həyata keçirən əsas alət isə termometr adlanır.
Termometr sadə görünsə də, onun arxasında uzun bir elmi inkişaf yolu, müxtəlif texnologiyalar və ölçmə sistemləri dayanır. Bu məqalədə termometrin nə olduğu, necə işlədiyi, növləri, istifadə sahələri, tarixi inkişafı və düzgün istifadə qaydaları haqqında tam və əhatəli məlumat əldə edəcəksiniz.
Termometr haqqinda melumat
Termometr nədir?
Termometr temperaturu ölçmək üçün istifadə edilən ölçü cihazıdır. Temperatur isə maddənin istilik vəziyyətini göstərən fiziki kəmiyyətdir. Termometr bu kəmiyyətin sayısal ifadəsini müəyyən bir ölçü şkalası üzrə göstərir.
Sadə dillə desək, termometr:
- isti və soyuq dərəcəsini ölçür,
- ölçməni rəqəm və ya göstərici şəklində təqdim edir,
- müxtəlif mühitlərdə istifadə oluna bilir (hava, bədən, maye, səth və s.).
Temperatur anlayışı nədir?
Termometrin iş prinsipini daha yaxşı başa düşmək üçün əvvəlcə temperatur anlayışına nəzər salmaq lazımdır.
Temperatur maddəni təşkil edən hissəciklərin (atom və molekulların) orta kinetik enerjisini ifadə edir. Hissəciklər nə qədər sürətlə hərəkət edirsə, temperatur bir o qədər yüksək olur.
- İsti cisimlərdə hissəciklər daha sürətli,
- Soyuq cisimlərdə isə daha yavaş hərəkət edir.
Termometr bu dəyişiklikləri birbaşa və ya dolayı yolla ölçür.
Termometrin tarixi
İlk temperatur ölçmə cəhdləri
Temperaturun ölçülməsi ideyası qədim dövrlərə gedib çıxsa da, ilk real ölçmə alətləri XVII əsrdə meydana çıxmışdır. Bu sahədə mühüm addımlardan biri Galileo Galilei tərəfindən atılmışdır.
Galileo su və havanın genişlənmə xüsusiyyətindən istifadə edərək ilkin “termoskop” adlanan qurğunu yaratmışdı. Bu alət temperatur dəyişikliyini göstərirdi, lakin dəqiq ölçü vahidi yox idi.
Civəli termometrin ixtirası
XVIII əsrdə Daniel Fahrenheit civəli termometri hazırladı. Civənin temperatur dəyişdikdə bərabər və sabit şəkildə genişlənməsi ölçməni daha dəqiq etdi. Fahrenheit həmçinin öz adını daşıyan temperatur şkalasını təqdim etdi.
Selsi şkalasının yaranması
Daha sonra Anders Celsius tərəfindən bu gün ən geniş istifadə edilən Selsi (°C) şkalası yaradıldı. Bu şkala:
- 0°C – suyun donma nöqtəsi,
- 100°C – suyun qaynama nöqtəsi
əsasında qurulmuşdur.
Termometr necə işləyir?
Termometrlərin işləmə prinsipi istifadə olunan texnologiyadan asılı olaraq dəyişir. Lakin ümumi prinsip belədir:
- Temperatur dəyişir
- Fiziki xüsusiyyət dəyişir (genişlənmə, müqavimət, gərginlik və s.)
- Bu dəyişiklik ölçülərək rəqəm və ya göstərici kimi təqdim olunur
Termometr növləri
Termometrlər istifadə məqsədinə və iş prinsipinə görə bir neçə əsas növə bölünür.
Civəli termometr
Civəli termometr ən klassik və tanınmış termometr növüdür.
Xüsusiyyətləri:
- Şüşə boru içərisində civə olur
- Civə temperatur artdıqca genişlənir
- Ölçmə çox dəqiqdir
Üstünlükləri:
- Yüksək dəqiqlik
- Uzunömürlü istifadə
Çatışmazlıqları:
- Civə zəhərlidir
- Qırıldıqda təhlükəlidir
- Bir çox ölkədə istifadəsi məhdudlaşdırılıb
Spirtli termometr
Civə əvəzinə rəngli spirt istifadə olunur.
Üstünlükləri:
- Aşağı temperaturları ölçə bilir
- Daha təhlükəsizdir
Çatışmazlıqları:
- Yüksək temperaturlarda dəqiqliyi azalır
Elektron (rəqəmsal) termometr
Müasir dövrdə ən çox istifadə edilən termometr növlərindən biridir.
Xüsusiyyətləri:
- Sensor vasitəsilə temperaturu ölçür
- Rəqəmsal ekranda nəticə göstərir
- Tez ölçmə aparır
Üstünlükləri:
- Təhlükəsiz
- Sürətli nəticə
- Asan istifadə
İnfraqırmızı termometr
Bu termometrlər obyektə toxunmadan ölçmə aparır.
İstifadə sahələri:
- Tibbdə (alın və qulaq ölçümü)
- Sənayedə
- Qida sektorunda
Üstünlükləri:
- Toxunmasız ölçmə
- Çox sürətli nəticə
Bimetal termometr
İki fərqli metalın genişlənmə fərqinə əsaslanır.
Əsasən istifadə olunur:
- Sobalarda
- Qazanxanalarda
- Mexaniki sistemlərdə
Termometrin istifadə sahələri
Termometr həyatın demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur.
Tibbdə termometr
Bədən temperaturunun ölçülməsi xəstəliklərin ilkin diaqnozunda mühüm rol oynayır.
- Normal bədən temperaturu: 36.5 – 37.0°C
- Qızdırma: 37.5°C və yuxarı
Tibbi termometrlər:
- elektron,
- infraqırmızı,
- klassik şüşə tipli ola bilər.
Meteorologiyada termometr
Hava temperaturunun ölçülməsi üçün xüsusi meteoroloji termometrlər istifadə edilir. Bu məlumatlar:
- hava proqnozu,
- iqlim analizi,
- kənd təsərrüfatı planlaması
üçün vacibdir.
Məişətdə termometr
- Otaq temperaturu
- Soyuducu və dondurucu nəzarəti
- Uşaq vannasının temperaturu
Sənayedə termometr
- Kimya
- Energetika
- Metallurgiya
- Qida istehsalı
Bu sahələrdə temperaturun dəqiq ölçülməsi təhlükəsizlik və keyfiyyət üçün həlledicidir.
Temperatur şkalaları
Selsi (°C)
Ən geniş yayılmış şkala.
Fahrenheit (°F)
Əsasən ABŞ-da istifadə olunur.
Kelvin (K)
Elmi və laboratoriya ölçmələrində istifadə olunur.
0 Kelvin – mütləq sıfırdır.
Termometr seçərkən nələrə diqqət edilməlidir?
- İstifadə məqsədi
- Ölçmə diapazonu
- Dəqiqlik səviyyəsi
- Təhlükəsizlik
- Ölçmə müddəti
- Sertifikat və keyfiyyət
Termometrin düzgün istifadəsi
- Ölçmədən əvvəl təlimatı oxuyun
- Termometri təmiz saxlayın
- Elektron termometrlərdə batareyanı yoxlayın
- Tibbi termometrləri paylaşmayın
Termometrlərlə bağlı tez-tez verilən suallar
Termometr neçə dəqiqəyə ölçür?
Elektron termometrlər 10–60 saniyə, civəli termometrlər isə 3–5 dəqiqə ərzində ölçür.
Hansı termometr daha dəqiqdir?
Düzgün istifadə edildikdə civəli və keyfiyyətli elektron termometrlər yüksək dəqiqlik verir.
