Tomiris Kimdir? | Tarixin Əfsanəvi Qadın Hökmdarı Haqqında Ətraflı Məlumat
Tarix boyu qadın hökmdarlar az olub, lakin adları əsrlər keçsə də unudulmayan şəxsiyyətlər mövcuddur. Onlardan biri də **Tomiris**dir. Tomiris eramızdan əvvəl VI əsrdə yaşamış, Massaget tayfalarının hökmdarı kimi tarixə düşmüşdür. O, təkcə bir tayfanın rəhbəri deyil, eyni zamanda dövrünün ən güclü imperiyalarından birinə qarşı mübarizə aparmış və qalib gəlmiş nadir qadın liderlərdən biri olmuşdur.
Tomiris haqqinda melumat
Tomiris kimdir?
Tomiris qədim dövrlərdə Orta Asiya ərazilərində yaşamış Massaget tayfalarının kraliçası idi. Tarixi mənbələrə görə, o, cəsarəti, siyasi uzaqgörənliyi və qətiyyəti ilə seçilən bir hökmdar olmuşdur. Tomiris əsasən qədim yunan tarixçisi Herodotun əsərlərində xatırlanır və onun adı tarixdə daha çox Pers imperiyasının qurucusu olan Kir Böyük ilə müharibə kontekstində çəkilir.
Tomiris qadın olmasına baxmayaraq, hərbi və siyasi məsələlərdə son dərəcə sərt və prinsipial mövqe sərgiləmişdir. O, öz xalqının müstəqilliyini qorumağı hər şeydən üstün tutmuşdur.
Massagetlər haqqında ümumi məlumat
Tomirisi daha yaxşı anlamaq üçün onun rəhbərlik etdiyi Massaget tayfaları barədə də məlumat vermək vacibdir.
Massagetlər kimlər idi?
Massagetlər eramızdan əvvəl I minillikdə Orta Asiyada, əsasən Aral dənizi ətrafı və Amudərya çayı hövzəsində yaşamış köçəri tayfalar birliyi idi. Onlar döyüşkənliyi, sərt həyat tərzi və azadlığa bağlılıqları ilə tanınırdılar.
Massagetlərin əsas xüsusiyyətləri:
- Köçəri həyat tərzi
- Atçılıq və döyüş sənətində ustalıq
- Qəbilə ənənələrinə ciddi bağlılıq
- Qadınların cəmiyyətdə yüksək mövqeyə malik olması
Bu xüsusiyyətlər Tomirisin qadın hökmdar kimi qəbul edilməsini də asanlaşdırmışdır.
Tomirisin hakimiyyətə gəlişi
Tarixi mənbələr Tomirisin necə hakimiyyətə gəldiyi barədə geniş məlumat verməsə də, onun əvvəlki hökmdarın (bəzi mənbələrə görə həyat yoldaşının) ölümündən sonra taxta çıxdığı ehtimal edilir. Massaget cəmiyyətində liderlik təkcə cinsə görə deyil, bacarıq və gücə görə müəyyən olunurdu.
Tomiris taxta çıxdıqdan sonra:
- Tayfalar arasında birliyi möhkəmləndirdi
- Xarici təhlükələrə qarşı müdafiəni gücləndirdi
- Diplomatik və hərbi strategiyalar hazırladı
Tomiris və Kir Böyük arasındakı münasibətlər
Tomirisin tarixdə ən çox tanınmasının əsas səbəbi Pers imperiyasının hökmdarı Kir ilə qarşıdurmasıdır.
Kir Böyük kim idi?
Kir Böyük eramızdan əvvəl VI əsrdə yaşamış və geniş əraziləri əhatə edən Pers imperiyasını qurmuş hökmdar idi. O, Media, Lidiya və Babil kimi güclü dövlətləri fəth edərək tarixə düşmüşdür.
Kir Orta Asiyaya doğru genişlənmək istədikdə Massaget torpaqları onun planlarına maneə oldu.
Kirin Tomirisə evlilik təklifi
Herodotun yazdığına görə, Kir Tomirisə evlilik təklifi edərək Massaget torpaqlarını döyüşsüz ələ keçirmək istəyirdi. Lakin Tomiris bu təklifin arxasında siyasi məqsəd dayandığını anlayaraq onu rədd etdi.
Bu hadisə Tomirisin:
- Siyasi düşüncə qabiliyyətini
- Aldadılmağa meylli olmadığını
- Xalqının müstəqilliyini hər şeydən üstün tutduğunu
aydın şəkildə göstərir.
Müharibənin başlanması
Evlilik təklifinin rədd edilməsindən sonra Kir hərbi yola əl atdı. O, hiyləgər bir plan hazırladı. Kir ordusunun bir hissəsini geri çəkirmiş kimi göstərdi və düşərgədə bol miqdarda şərab və yemək qoydu.
Massagetlər şəraba alışıq olmadıqları üçün bu hiyləyə aldandılar. Tomirisin oğlu Sparqapis əsir düşdü və sonradan intihar etdi.
Tomirisin oğlunun ölümü və qisas andı
Oğlunun ölümü Tomiris üçün böyük zərbə idi. Lakin o, kədərini zəiflik kimi göstərmədi. Tarixə düşən məşhur sözlərini məhz bu zaman söylədiyi bildirilir:
“Səni qanla doyuracağam!”
Bu hadisədən sonra Tomiris bütün qüvvələri birləşdirərək Kirə qarşı açıq döyüşə hazırlaşdı.
Qəti döyüş və Kirin ölümü
Eramızdan əvvəl 530-cu ildə baş verən böyük döyüşdə Massaget ordusu Pers qoşunlarını ağır məğlubiyyətə uğratdı. Döyüş zamanı Kir öldürüldü.
Herodotun yazdığına görə, Tomiris Kirin başını kəsdirərək qanla dolu bir qaba saldı və sözünü yerinə yetirdiyini bildirdi. Bu hadisənin simvolik mənası böyükdür və Tomirisin qətiyyətini göstərir.
Tomirisin tarixi əhəmiyyəti
Tomiris:
- Böyük imperiyanı məğlub etmiş nadir qadın liderdir
- Qadınların qədim dövrlərdə də güclü siyasi fiqur ola bildiyini sübut edir
- Türk və Orta Asiya tarixində azadlıq simvoludur
Onun adı bu gün də:
- Tarixi məqalələrdə
- Ədəbiyyatda
- Filmlərdə və sənət əsərlərində
yaşamağa davam edir.
Tomiris və türk dünyası
Bir çox tədqiqatçılar Massagetləri qədim türk tayfaları ilə əlaqələndirir. Bu baxımdan Tomiris türk dünyasında xüsusi hörmətlə anılır. Azərbaycanda və digər türk dövlətlərində Tomiris güclü qadın obrazının simvolu hesab olunur.
Tomiris haqqında miflər və reallıqlar
Tomiris haqqında məlumatların böyük hissəsi Herodota əsaslansa da, bəzi detallar mifləşmiş ola bilər. Buna baxmayaraq, əsas tarixi fakt dəyişmir: Tomiris Kir kimi böyük hökmdarı məğlub etmiş real tarixi şəxsiyyətdir.
