Yarasa haqqında məlumat – Növləri, yaşayış mühiti və ekoloji əhəmiyyəti
Yarasa məməlilər sinfinə aid olan və uçma qabiliyyətinə malik yeganə canlı qrupudur. Onlar çox vaxt quşlarla səhv salınsa da, elmi baxımdan yarasalar quş deyil, isti qanlı məməlilərdir. Bədən quruluşu, çoxalma üsulu və balalarını süd ilə bəsləmələri bunu açıq şəkildə sübut edir.
Dünyada yarasalar haqqında uzun illər formalaşmış miflər və yanlış təsəvvürlər mövcuddur. Bir çox insan yarasanı qorxulu, təhlükəli və ya zərərli hesab edir. Halbuki müasir elm göstərir ki, yarasalar təbiətdə son dərəcə mühüm ekoloji rol oynayan canlılardır.
Yarasa haqqinda melumat
Yarasanın elmi təsnifatı
Yarasalar zoologiyada Chiroptera dəstəsinə daxildir. Bu ad yunan dilindən tərcümədə “əl qanadı” mənasını verir. Çünki yarasanın qanadları əslində uzanmış barmaq sümüklərindən ibarətdir.
Elmi təsnifat:
- Aləm: Heyvanlar
- Tip: Xordalılar
- Sinif: Məməlilər
- Dəstə: Chiroptera
Bu dəstə öz növbəsində iki əsas qrupa bölünür:
- Mikroyarasalar – əsasən həşəratlarla qidalanır və ekolokasiya qabiliyyəti yüksəkdir
- Makroyarasalar – əsasən meyvə və nektarla qidalanır, çoxu tropik bölgələrdə yaşayır
Yarasanın fiziki xüsusiyyətləri
Bədən quruluşu
Yarasaların bədən ölçüləri növdən növə kəskin şəkildə fərqlənir. Ən kiçik yarasa növləri cəmi 2–3 qram çəkidə ola bildiyi halda, ən iri yarasaların qanad açıqlığı 1,5 metrə qədər çata bilər.
Əsas fiziki xüsusiyyətlər:
- Nazik, lakin elastik qanad pərdəsi
- Kəskin eşitmə qabiliyyəti
- İti dişlər (qidalanma növünə uyğun)
- Qısa və ya uzun tüklü bədən
Qanadların quruluşu
Yarasanın qanadları dəridən ibarət pərdə ilə örtülmüş uzun barmaqlardan formalaşır. Bu quruluş onlara:
- Yavaş və çevik uçuş
- Dar məkanlarda manevr
- Asılı vəziyyətdə qalma
kimi unikal bacarıqlar verir.
Yarasa harada yaşayır?
Yaşayış mühiti
Yarasalar demək olar ki, Antarktidadan başqa bütün qitələrdə mövcuddur. Onlar müxtəlif mühitlərə uyğunlaşa bilirlər:
- Mağaralar
- Meşələr
- Dağlıq ərazilər
- Kənd və şəhər ətrafları
- Köhnə binalar və körpülər
Yarasalar üçün əsas şərt sakitlik və təhlükəsizlikdir. Gün ərzində onlar gizli yerlərdə istirahət edir, gecə isə aktiv olurlar.
Azərbaycanda yarasalar
Azərbaycanda da bir çox yarasa növünə rast gəlinir. Xüsusilə:
- Qobustan ərazisi
- Böyük Qafqaz dağları
- Mağaralı və qayalı bölgələr
yarasalar üçün əlverişli yaşayış mühitidir.
Yarasa nə ilə qidalanır?
Yarasanın qidalanma növləri
Yarasaların qidalanması növdən asılı olaraq dəyişir. Əsas qida mənbələri bunlardır:
- Həşəratlar (ağcaqanad, güvə, böcək)
- Meyvələr
- Çiçək nektarı
- Kiçik onurğalılar (nadir hallarda)
Ən çox rast gəlinən yarasalar həşərat yeyən yarasalardır. Onlar bir gecədə minlərlə həşərat yeyə bilər.
İnsan üçün faydası
Yarasalar:
- Zərərverici həşəratların sayını azaldır
- Kənd təsərrüfatını qoruyur
- Kimyəvi pestisidlərə ehtiyacı azaldır
Bu səbəbdən yarasalar təbiətin “təbii müdafiəçiləri” hesab olunur.
Yarasanın görmə və eşitmə qabiliyyəti
Ekolokasiya nədir?
Yarasaların ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri ekolokasiya qabiliyyətidir. Onlar yüksək tezlikli səs dalğaları buraxaraq ətraf mühiti “eşidirlər”.
Bu sistem onlara:
- Qaranlıqda uçmağa
- Maneələrdən yayınmağa
- Ovlarını dəqiq tapmağa
imkan verir.
Əksinə düşüncənin yayılmasına baxmayaraq, yarasalar kor deyillər. Onların görməsi zəif ola bilər, lakin eşitmə qabiliyyəti son dərəcə inkişaf edib.
Yarasanın davranışı və həyat tərzi
Gecə aktivliyi
Yarasalar əsasən gecə həyat tərzi keçirir. Buna səbəb:
- Yırtıcılardan qorunma
- Həşəratların gecə aktiv olması
- Enerji səmərəliliyi
Gündüz vaxtı yarasalar başıaşağı vəziyyətdə asılı qalaraq dincəlirlər.
Sosial davranış
Bəzi yarasa növləri:
- Tək yaşayır
- Kiçik qruplar halında məskunlaşır
- Minlərlə fərddən ibarət koloniyalar yaradır
Bu sosial quruluş növdən və mühitdən asılıdır.
Yarasanın çoxalması
Cütləşmə və bala dövrü
Yarasalar adətən ildə bir dəfə bala verir. Dişi yarasa hamiləlik dövründə təhlükəsiz və isti yer axtarır.
Bala yarasalar:
- Kor və tüksüz doğulur
- Ananın südü ilə qidalanır
- Bir neçə həftə ərzində uçmağı öyrənir
Ana yarasa balasına güclü şəkildə bağlı olur.
Yarasa haqqında miflər və həqiqətlər
Yanlış inanclar
- Yarasa insan saçına dolaşır
- Bütün yarasalar qan içir
- Yarasa təhlükəli və aqressivdir
Elmi həqiqətlər
- Yarasa insandan qaçır
- Qanla qidalanan yarasalar çox azdır
- İnsanlara hücum etmirlər
Bu miflər əsasən qorxu və məlumatsızlıqdan yaranıb.
Yarasanın ekosistem üçün əhəmiyyəti
Yarasalar ekosistemdə:
- Zərərvericiləri məhv edir
- Bitkilərin tozlanmasına kömək edir
- Meşə və kənd təsərrüfatı balansını qoruyur
Onların yox olması ciddi ekoloji problemlərə yol aça bilər.
Yarasa və insan münasibəti
Yarasalar insan üçün:
- Birbaşa təhlükə yaratmır
- Təbiətin tarazlığını qoruyur
- Qorunmağa ehtiyacı olan canlılardır
Buna görə də bir çox ölkədə yarasalar qanunla qorunan heyvanlar siyahısına daxildir.
Yarasanın qorunması niyə vacibdir?
Müasir dövrdə:
- Yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi
- Kimyəvi maddələrin artması
- İqlim dəyişiklikləri
yarasa populyasiyasına ciddi təsir göstərir. Onların qorunması həm təbiət, həm də insan üçün vacibdir.
