Zeytun Haqqında Məlumat – Növləri, Faydaları və Zeytun Yağı

Zeytun minilliklər boyu insan həyatında mühüm yer tutmuş, həm qida, həm də mədəni baxımdan dəyərli olan bitkidir. Elmi adı Olea europaea olan zeytun ağacı əsasən Aralıq dənizi iqliminə xasdır, lakin bu gün dünyanın bir çox ölkəsində becərilir. Zeytun həm meyvə kimi, həm də ondan alınan zeytun yağı vasitəsilə istifadə olunur və sağlam qidalanmanın əsas sütunlarından biri hesab edilir.

Bu məqalədə zeytunun nə olduğu, tarixi, növləri, becərilməsi, qida dəyəri, sağlamlığa faydaları, zeytun yağı, istifadəsi və mümkün zərərləri barədə ətraflı və aydın məlumat veriləcək. Oxucu mövzu haqqında əvvəlcədən heç bir biliyə malik deyilmiş kimi bütün anlayışlar sadə və axıcı dillə izah ediləcək.

Zeytun haqqinda melumat

Zeytunun tarixi və mənşəyi

Zeytunun tarixi təxminən 6–8 min il əvvələ gedib çıxır. İlk zeytun ağaclarının Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsində yetişdirildiyi güman edilir. Qədim Misir, Yunanıstan və Roma sivilizasiyalarında zeytun müqəddəs hesab olunmuş, bolluq, sülh və uzunömürlülüyün simvolu kimi qəbul edilmişdir.

Qədim dövrlərdə zeytun yağı yalnız qida kimi deyil, eyni zamanda:

• Dərman,
• Dəriyə qulluq vasitəsi,
• Lampalarda yanacaq,
• Dini ayinlərdə istifadə edilən maddə

kimi də geniş yayılmışdı. Zaman keçdikcə zeytun Aralıq dənizi mətbəxinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi və bu gün də həmin bölgənin qida mədəniyyətində xüsusi yer tutur.

Zeytun ağacının xüsusiyyətləri

Zeytun ağacı uzunömürlü bitkidir. Bəzi zeytun ağaclarının yaşı min ildən artıq ola bilər. Ağacın əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

• Həmişəyaşıl bitkidir
• Quraqlığa davamlıdır
• Dərin kök sisteminə malikdir
• İsti və mülayim iqlimi sevir
• Az su ilə də məhsul verə bilir

Zeytun ağacı yavaş böyüyür, lakin düzgün qulluq edildikdə onilliklər, hətta əsrlər boyu məhsul verməyə davam edir. Bu xüsusiyyətlərinə görə zeytun iqtisadi və ekoloji baxımdan çox dəyərlidir.

Zeytun meyvəsinin quruluşu

Zeytun meyvəsi botanik baxımdan çəyirdəkli meyvələr qrupuna daxildir. Meyvə üç əsas hissədən ibarətdir:

1. Xarici qabıq – nazik və hamar səthlidir
2. Ətlik hissə – yağla zəngin olan əsas hissə
3. Çəyirdək – toxumu qoruyan sərt hissə

Meyvənin tərkibində yağ miqdarı yetişmə dərəcəsinə görə dəyişir. Tam yetişmiş zeytunlarda yağ miqdarı daha yüksək olur.

Zeytun növləri

Zeytunlar əsasən rənginə, dadına və istifadəsinə görə fərqləndirilir. Ən geniş yayılmış növlər aşağıdakılardır.

Yaşıl zeytun

Yaşıl zeytun yetişməmiş halda yığılan zeytunlardır. Daha sərt quruluşlu və bir qədər acı dada malikdir. Əsasən süfrə zeytunu kimi istifadə olunur.

Qara zeytun

Qara zeytun tam yetişmiş zeytunlardır. Daha yumşaq teksturaya və zəngin dada malikdir. Yağ istehsalı üçün daha əlverişlidir.

Süfrə zeytunu

Birbaşa yeyilmək üçün hazırlanır. Duzlu suda, marinad və ya müxtəlif ədviyyatlarla emal edilir.

Yağlıq zeytun

Əsas məqsədi zeytun yağı istehsalıdır. Bu növlər yüksək yağ tərkibi ilə seçilir.

Zeytunun becərilməsi və yığımı

Zeytun ağacının becərilməsi səbir və uzunmüddətli planlama tələb edir. İlk məhsul adətən 4–7 il sonra əldə edilir.

Becərilmə şəraiti

• Günəşli ərazi
• Yaxşı drenajlı torpaq
• Mülayim qış
• Uzun və isti yay mövsümü

Zeytun ağacı torpaq baxımından çox tələbkar olmasa da, daşlı və yüngül torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir.

Yığım prosesi

Zeytunlar adətən payızın sonu və qışın əvvəllərində yığılır. Yığım üsulları bunlardır:

• Əllə yığım
• Mexaniki silkələmə
• Torla toplama

Yağ istehsalı üçün zeytunlar yığıldıqdan sonra qısa müddətdə emal edilməlidir ki, keyfiyyət qorunsun.

Zeytunun qida dəyəri

Zeytun zəngin qida tərkibinə malikdir. Onun tərkibində aşağıdakı maddələr mövcuddur:

• Sağlam yağlar (əsasən mono doymamış yağ turşuları)
• Vitamin E
• Vitamin A
• Antioksidantlar
• Dəmir
• Kalsium
• Lif

Bu maddələr zeytunu sağlam qidalanma üçün çox dəyərli edir.

Zeytunun sağlamlığa faydaları

Zeytunun faydaları elmi araşdırmalarla dəfələrlə sübut edilmişdir.

Ürək-damar sağlamlığı

Zeytunda olan mono doymamış yağlar xolesterin səviyyəsini tənzimləyir və ürək xəstəlikləri riskini azaldır.

Antioksidant təsir

Zeytun sərbəst radikallarla mübarizə aparan güclü antioksidantlar ehtiva edir. Bu, hüceyrələrin qorunmasına kömək edir.

Həzm sisteminə fayda

Liflə zəngin olması bağırsaq fəaliyyətini yaxşılaşdırır və qəbizliyin qarşısını alır.

İltihab əleyhinə təsir

Zeytun tərkibində olan maddələr orqanizmdə iltihabı azalda bilər.

Dəri və saç sağlamlığı

Zeytun və zeytun yağı dərini nəmləndirir, saçları gücləndirir və yaşlanma əlamətlərini ləngidir.

Zeytun yağı nədir?

Zeytun yağı zeytun meyvəsinin sıxılması yolu ilə əldə edilən təbii bitki yağıdır. Ən keyfiyyətli yağlar soyuq sıxım üsulu ilə hazırlanır.

Zeytun yağının növləri

• Extra virgin zeytun yağı – ən təmiz və faydalı növ
• Virgin zeytun yağı
• Rafinə edilmiş zeytun yağı
• Zeytun yağı qarışıqları

Extra virgin zeytun yağı yüksək qida dəyəri və zəngin aroması ilə seçilir.

Zeytun və Aralıq dənizi pəhrizi

Zeytun Aralıq dənizi pəhrizinin əsas komponentlərindən biridir. Bu pəhriz aşağıdakı xüsusiyyətləri ilə tanınır:

• Bitki əsaslı qidalar
• Sağlam yağlar
• Az emal olunmuş məhsullar
• Balıq və tərəvəz üstünlüyü

Araşdırmalar göstərir ki, bu qidalanma tərzi uzunömürlülüyü artırır və bir çox xroniki xəstəliklərin riskini azaldır.

Zeytunun istifadəsi

Zeytun çoxşaxəli istifadə imkanlarına malikdir.

Qida sahəsində

• Salatlar
• Şorbalar
• Pizza və makaronlar
• Sandviçlər
• Məzələr

Tibbi və kosmetik sahədə

• Dəriyə qulluq məhsulları
• Masaj yağları
• Sabun və kremlər

Məişətdə

• Təbii sabun istehsalı
• Ənənəvi müalicə üsulları

Zeytunun mümkün zərərləri

Zeytun ümumiyyətlə təhlükəsiz və faydalı qida olsa da, bəzi hallarda diqqətli olmaq lazımdır.

• Duzlu zeytunlar yüksək natrium ehtiva edə bilər
• Həddindən artıq istehlak çəki artımına səbəb ola bilər
• Allergik reaksiyalar nadir hallarda müşahidə oluna bilər

Hər qidada olduğu kimi, zeytunun da ölçülü şəkildə istehlakı tövsiyə olunur.

Zeytun necə saxlanılmalıdır?

Zeytunun saxlanma üsulu onun keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.

• Qapalı və sərin yerdə
• Günəş işığından uzaqda
• Açıldıqdan sonra soyuducuda
• Duzlu su və ya yağ içində

Zeytun yağı isə qaranlıq şüşədə və sərin mühitdə saxlanmalıdır.