Darvin Çıxıntısı Nədir? Təkamül Nəzəriyyəsinin Əsasları və İzahı

İnsanlıq tarix boyu canlıların necə yarandığı, niyə fərqli olduqları və zamanla necə dəyişdikləri suallarına cavab axtarıb. Qədim dövrlərdə bu suallar əsasən miflər, dini izahlar və fəlsəfi fərziyyələrlə cavablandırılırdı. Lakin XIX əsrdə elm tarixində böyük dönüş nöqtəsi baş verdi. Bu dönüş nöqtəsi Darvin çıxıntısı kimi tanınan və elmi dildə təkamül nəzəriyyəsi adlandırılan yanaşmanın ortaya çıxması ilə bağlıdır.

Darvin çıxıntısı canlı aləmin təsadüfi deyil, uzun zaman ərzində baş verən təbii proseslər nəticəsində formalaşdığını izah edir. Bu nəzəriyyə biologiyanın əsas sütunlarından biri olmaqla yanaşı, insanın təbiətdəki yerini anlamağımıza da köklü şəkildə təsir edib.

Darvin cixintisi haqqinda melumat

Darvin çıxıntısı anlayışı nə deməkdir?

Darvin çıxıntısı termini gündəlik dildə adətən Darvinin təkamül nəzəriyyəsi mənasında işlədilir. Bu anlayış canlı növlərinin dəyişməz olmadığını, zamanla mühitə uyğunlaşaraq tədricən dəyişdiklərini ifadə edir.

Bu nəzəriyyəyə görə:

• Bütün canlılar ortaq əcdadlardan törəyib
• Canlılar arasında fərqlər mövcuddur
• Bu fərqlər yaşamaq və çoxalmaq şansına təsir edir
• Daha uyğun xüsusiyyətlərə malik fərdlər sağ qalır və nəsil artırır

Nəticədə uzun zaman ərzində yeni növlər meydana gəlir, köhnə növlər isə ya dəyişir, ya da yox olur.

Darvin çıxıntısının banisi: Charles Darwin

Darvin çıxıntısının əsasını qoyan alim ingilis təbiətşünası Charles Darwin olmuşdur. O, 1809-cu ildə İngiltərədə anadan olub və gənc yaşlarından təbiətə, canlılara böyük maraq göstərib.

Darvinin ən böyük töhfəsi canlı aləmin dəyişkənliyini elmi müşahidə və sübutlarla izah etməsi idi. O, canlıların mövcud formalarının birdən-birə yaranmadığını, əksinə çox uzun zaman ərzində dəyişdiyini irəli sürdü.

Darvinin səyahətləri və nəzəriyyənin formalaşması

Darvin çıxıntısının yaranmasında Darvinin etdiyi səyahətlər həlledici rol oynayıb. Xüsusilə onun HMS Beagle gəmisi ilə etdiyi beşillik səyahət həyatında dönüş nöqtəsi sayılır.

Galapagos Islands müşahidələri

Darvinin ən vacib müşahidələri Galapagos adalarında baş verdi. Burada o, eyni növə aid olan, lakin fərqli adalarda yaşayan quşların (xüsusilə ispinozların) dimdik quruluşlarında ciddi fərqlər olduğunu müşahidə etdi.

Bu fərqlər:

• Qidalanma formasına
• Ətraf mühitə
• Yaşayış şəraitinə

uyğunlaşma nəticəsində yaranmışdı. Bu müşahidələr Darvinə canlıların mühitə uyğun olaraq dəyişə bildiyini göstərdi.

Təbii seçmə prinsipi nədir?

Darvin çıxıntısının əsas mexanizmi təbii seçmə anlayışıdır. Təbii seçmə sadə dillə belə izah olunur:

• Hər növdə fərdlər bir-birindən fərqlənir
• Resurslar məhduddur və hamı sağ qala bilmir
• Ətraf mühitə daha uyğun olanlar sağ qalır
• Sağ qalanlar çoxalaraq öz xüsusiyyətlərini ötürür

Bu proses nəsillər boyunca davam etdikcə canlıların xüsusiyyətləri dəyişir.

Darvin çıxıntısının əsas prinsipləri

Darvinin təkamül nəzəriyyəsi bir neçə əsas prinsipə söykənir:

1. Dəyişkənlik

Eyni növə aid canlılar bir-birinin tam eynisi deyil.

2. İrsiyyət

Faydalı xüsusiyyətlər nəsildən-nəsilə ötürülür.

3. Yaşamaq uğrunda mübarizə

Resursların məhdudluğu canlılar arasında rəqabət yaradır.

4. Təbii seçmə

Ətraf mühitə daha uyğun fərdlər sağ qalır.

5. Tədricilik

Dəyişikliklər uzun zaman ərzində baş verir.

Darvin çıxıntısının izah etdiyi əsas anlayışlar

Darvinin nəzəriyyəsi bir çox bioloji anlayışı aydınlaşdırır:

• Növlərin yaranması
• Bioloji müxtəliflik
• Ortaq əcdad anlayışı
• Adaptasiya (uyğunlaşma)
• Fosillərin mənası

Bu anlayışlar müasir biologiyanın təməlini təşkil edir.

On the Origin of Species və elmi inqilab

1859-cu ildə Darvin öz məşhur əsərini — On the Origin of Species kitabını nəşr etdirdi. Bu kitabda o, təkamül nəzəriyyəsini geniş sübutlarla izah etdi.

Kitabın təsiri:

• Elm dünyasında böyük müzakirələr yaratdı
• Biologiyaya yeni baxış gətirdi
• Dini və fəlsəfi düşüncələri sarsıtdı

Bu əsər bu gün də elmi ədəbiyyatın ən təsirli kitablarından biri hesab olunur.

Darvin çıxıntısına qarşı reaksiyalar

Darvinin ideyaları ilk dövrlərdə ciddi müqavimətlə qarşılandı.

Dini reaksiyalar

Bir çox dini qurumlar insanın təkamül yolu ilə yaranması fikrini qəbul etmədi.

Elmi tənqidlər

Bəzi alimlər irsiyyət mexanizminin izah olunmamasını çatışmazlıq hesab edirdi.

Lakin genetikanın inkişafı ilə bu boşluqlar zamanla dolduruldu.

Müasir elmdə Darvin çıxıntısı

Bu gün Darvinin təkamül nəzəriyyəsi:

• Genetika
• Molekulyar biologiya
• Paleontologiya
• Ekologiya

kimi sahələrdə elmi faktlarla dəstəklənir.

DNA analizləri, fosil tapıntıları və laboratoriya təcrübələri Darvin çıxıntısının etibarlılığını sübut edir.

Darvin çıxıntısının gündəlik həyata təsiri

Bu nəzəriyyə yalnız elm üçün deyil, gündəlik həyat üçün də əhəmiyyətlidir:

• Tibbdə xəstəliklərin təkamülü
• Antibiotiklərə müqavimət
• Kənd təsərrüfatında seleksiya
• Ətraf mühitin qorunması

kimi sahələrdə təkamül prinsipləri tətbiq olunur.

Darvin çıxıntısı ilə bağlı yanlış anlayışlar

Cəmiyyətdə bu mövzu ilə bağlı bir sıra yanlış fikirlər mövcuddur:

• “İnsan meymundan yaranıb” (yanlışdır, ortaq əcdad var)
• “Təkamül təsadüfdür” (təsadüf və seçmə birlikdə işləyir)
• “Təkamül sübutsuzdur” (çoxsaylı elmi sübutlar var)

Bu yanlışlıqlar mövzunun düzgün anlaşılmasına mane olur.

Darvin çıxıntısının fəlsəfi və mədəni təsiri

Darvinin ideyaları insanın özünə baxışını dəyişdi. İnsan artıq təbiətdən ayrı deyil, onun bir hissəsi kimi qəbul edilməyə başlandı.

Bu, ədəbiyyat, fəlsəfə və sosial elmlərdə də dərin izlər buraxdı.