Son illərdə xaricdən gətirilən smartfonların qeydiyyatı məsələsi həm qanunvericilik, həm də praktiki cəhətdən Azərbaycanda ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. İnternet məkanında və sosial şəbəkələrdə qarşımıza tez-tez “telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz”, “IMEI rüsumundan yayınma yolları” və ya “pulsuz IMEI qeydiyyatı metodları” kimi cəlbedici başlıqlar çıxır.

Bəs reallıq nədən ibarətdir? Azərbaycanda rəsmi qanunlar çərçivəsində telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz şəkildə mümkündürmü? Dövlət Gömrük Komitəsi və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin (RİNN) tətbiq etdiyi ən son internet qaydaları, limitlər və prosedurlar hansılardır?

Bu geniş araşdırma məqaləsində, Azərbaycanda mobil cihazların qeydiyyatı ilə bağlı bütün qanuni nüansları, “pulsuz” anlayışının arxasındakı hüquqi reallıqları və rəsmi onlayn prosedurları addım-addım təhlil edəcəyik.

1. Telefon Qeydiyyatı Nədir və Niyə Vacibdir?

Mobil cihazların qeydiyyatı sistemi (MCQS), Azərbaycanda 2013-cü ildən etibarən tətbiq olunur. Hər bir mobil telefonun daxilində zavod tərəfindən təyin edilmiş IMEI (International Mobile Equipment Identity) adlanan 15 rəqəmli unikal beynəlxalq identifikasiya nömrəsi mövcuddur.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, ölkə ərazisinə xaricdən gətirilən və yerli mobil operatorların (Azercell, Bakcell, Nar) SİM kartları ilə işlədilən hər bir cihaz 30 gün ərzində dövlət bazasında qeydiyyata alınmalıdır. Əgər cihaz bu müddət ərzində qeydiyyatdan keçməsə, onun şəbəkəyə çıxışı (zəng etmək, mesaj yazmaq və mobil internetdən istifadə) avtomatik olaraq məhdudlaşdırılır (bloklanır).

Vacib Qeyd: Beynəlxalq rouminqdə olan şəxslər (məsələn, ölkəyə gələn xarici turistlər) öz ölkələrinin SİM kartından istifadə etdikləri müddətcə bu qeydiyyatdan tamamilə azaddırlar. Qeydiyyat tələbi yalnız yerli SİM kart daxil edildiyi andan etibarən qüvvəyə minir.

2. “Telefon Qeydiyyatdan Kecirmek Pulsuz” Mifdir, Yoxsa Həqiqət?

İnternetdə axtarış edərkən qarşınıza çıxan “telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz” vədlərinin hüquqi əsaslarını bilmək sizi həm fırıldaqçılardan qoruyacaq, həm də qanun qarşısında məsuliyyətə cəlb olunmaqdan xilas edəcək. Gəlin bu məsələnin qanuni və qeyri-qanuni tərəflərinə baxaq.

Qanuni Reallıq: Dövlət Rüsumu Mütləqdir

“Dövlət rüsumu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, şəxsi istifadə üçün ölkəyə gətirilən mobil cihazların qeydiyyatı ödənişlidir. Cihazın bazar qiymətinə uyğun olaraq müəyyən edilən rəsmi rüsum ödənilmədən heç bir mobil telefonu qanuni yolla şəbəkədə aktivləşdirmək (Ağ siyahıya salmaq) mümkün deyil. Buna görə də, tamamilə leqal və heç bir ödəniş etmədən daimi istifadə üçün telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz şəkildə icra edilə bilən bir proses deyil; bu sadəcə bir mifdir.

Bəs İnternetdə “Pulsuz Qeydiyyat” Deyənlər Nəyi Nəzərdə Tutur?

İnternetdə və ya qara bazarda “pulsuz” və ya “çox ucuz” qeydiyyat təklif edənlər adətən aşağıdakı qeyri-qanuni üsullara əl atırlar:

1. IMEI Klounlaşdırılması (Köçürülməsi): Köhnə, artıq sıradan çıxmış və qeydiyyatlı olan bir telefonun IMEI kodunu proqram təminatı vasitəsilə yeni gətirilmiş xarici telefona yazırlar.
2. Nəticəsi: Bu, qətiyyən qanuni deyil. MCQS sistemi eyni IMEI kodunun şəbəkədə eyni anda fərqli cihazlarda aktiv olduğunu aşkarlayan kimi, həmin kod dərhal “Qara siyahı”ya salınır və hər iki cihaz ömürlük bloklanır. Üstəlik, IMEI kodunun dəyişdirilməsi qanunvericiliklə inzibati və cinayət məsuliyyəti yaradır.

Tamamilə Qanuni və Ödənişsiz Olan İstisnalar Hansılardır?

Azərbaycanda qeydiyyat üçün birbaşa pul ödəmədiyiniz və ya qənaət etdiyiniz yalnız iki leqal ssenari var:

• İki SİM kartlı (Dual SIM) telefonlar üçün vahid ödəniş: Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən, əgər telefonunuz iki IMEI koduna sahibdirsə (fiziki dual SİM və ya eSIM + Fiziki SİM), siz hər iki kodu eyni vaxtda qeydiyyatdan keçirərkən yalnız birinə görə rüsum ödəyirsiniz. İkinci IMEI rəsmi olaraq ödənişsiz aktivləşir. Yəni, yalnız bu dar çərçivədə ikinci slot üçün telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz başa gəlir desək, səhv etmərik.
• Mağazadan alınan telefonlar: Ölkə daxilindəki rəsmi mağazalardan (məsələn, İrşad, Kontakt Home, Baku Electronics və s.) aldığınız telefonlar üçün siz əlavə qeydiyyat pulu ödemirsiniz. Çünki həmin cihazlar şirkətlər tərəfindən rəsmi idxal edilib və qeydiyyat xərcləri artıq telefonun satış qiymətinə daxil edilib.

3. Azərbaycanda Cari Qeydiyyat Rüsumları Nə Qədərdir?

Mobil cihazların qeydiyyata alınmasına görə dövlət rüsumunun məbləği sabit deyil. Bu məbləğ birbaşa olaraq telefonun markası, modeli və rəsmi internet sistemindəki bazar qiyməti əsasında tənzimlənir.

Hazırda qüvvədə olan rəsmi rüsum cədvəli aşağıdakı kimidir:

Cihazın Bazar Qiyməti (USD ilə)	Ödəniləcək Dövlət Rüsumu (AZN)
100 $-a qədər olduqda	20 AZN
101 $ – 200 $ arasında olduqda	30 AZN
201 $ – 400 $ arasında olduqda	40 AZN
401 $ – 700 $ arasında olduqda	50 AZN
701 $ – 1000 $ arasında olduqda	70 AZN
1001 $-dan yuxarı olduqda	100 AZN
Model və qiyməti sistemdə tapılmayan cihazlar	15 AZN

Misal üçün: Əgər xaricdən 1200 ABŞ dolları dəyərində ən son model iPhone və ya Samsung smartfonu gətirmisinizsə, onun imei.az saytında aktivləşdirilməsi üçün dövlət rüsumu 100 AZN təşkil edəcəkdir.

4. Gömrük Qaydaları və Limitlər: Ən Kritik Məqam

Son illərdə tətbiq edilən ən sərt və mühüm dəyişiklik Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) inteqrasiya sistemidir. Əvvəllər vətəndaşlar xaricdən gətirdikləri telefonu gömrükdə bəyan etmədən birbaşa imei.az saytına daxil olub rüsum ödəyərək qeydiyyatdan keçirə bilirdilər. İndi bu tamamilə qeyri-mümkündür.

Gömrük Limitləri və Qaydalar:

Xaricdən fiziki şəxs kimi özünüzlə telefon gətirərkən və ya onlayn (karqo vasitəsilə) sifariş edərkən aşağıdakı limitlərə diqqət yetirməlisiniz:

1. Şəxsi Müşayiət Limitləri (Hava limanı və ya quru sərhəd): Fiziki şəxs özü ilə ölkəyə gələrkən şəxsi istifadəsi üçün dəyəri 800 ABŞ dollarınadək olan əşyaları rüsumsuz gətirə bilər. Lakin, gətirilən mobil telefonun dəyəri 800 dollardan çoxdursa, həddi aşan hissədən 36% gömrük vergisi/rüsumu tutulur.
2. Poçt və Karqo Limitləri (Onlayn sifariş): Beynəlxalq poçt göndərişləri və ya daşıyıcı şirkətlər (karqo) vasitəsilə təqvim ayı ərzində şəxsi istifadə üçün gətirilən malların rüsumsuz limiti 300 ABŞ dollarıdır. Əgər xaricdən onlayn sifariş etdiyiniz telefonun qiyməti 300 dollardan yuxarıdırsa, limiti aşan məbləğə görə gömrük ödənişi tələb olunacaq.
3. 1 Ədəd Limiti Qaydası: Qüvvədə olan qaydalara əsasən, 1 (bir) təqvim ili ərzində fiziki şəxslər tərəfindən şəxsi istehlakı üçün ölkəyə gətirilən 1 ədəddən artıq istənilən mobil cihazın hər birinin qeydiyyata alınması üçün ödənilən dövlət rüsumu avtomatik olaraq 100 manat təşkil edir (cihazın ucuz və ya baha olmasından asılı olmayaraq).

Ən Vacib Qayda: Gömrükdə Bəyan Etmək

Əgər ölkəyə daxil olarkən (məsələn, Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda) telefonunuzu Gömrük bəyannaməsi (elektron və ya kağız formatda) ilə bəyan etməsəniz, həmin telefonun IMEI nömrəsi Dövlət Gömrük Komitəsinin sisteminə düşməyəcək. Nəticədə, siz imei.az saytına daxil olduqda sistem sizə “Bu cihaz gömrükdə bəyan edilməmişdir” xəbərdarlığı verəcək və qeydiyyata icazə verməyəcək.

5. Telefonu Qanuni Yolla Necə Qeydiyyatdan Keçirməli? (Addım-Addım Təlimat)

Əgər xaricdən telefon gətirmisinizsə və hər şeyi qanun çərçivəsində, sürətli şəkildə həll etmək istəyirsinizsə, aşağıdaki ardıcıllığı izləməlisiniz. Müasir dövrdə bu proses tamamilə rəqəmsallaşdırılıb.

Addım 1: IMEI Kodunun Öyrənilməsi

Telefonunuzun IMEI kodunu bilmək üçün cihazın zəng ekranında *#06# kombinasiyasını yığın. Ekranda 15 rəqəmli kod (və ya dual SİM-dirsə iki fərqli kod) görünəcək. Bu kodları bir kənara qeyd edin.

Addım 2: Gömrükdə Bəyan Edilməsi

Ölkəyə daxil olan kimi “Smart Custom” mobil tətbiqi və ya e.customs.gov.az portalı vasitəsilə mütləq mobil cihazınızı bəyan edin. IMEI kodunu sistemə daxil edin və əgər limit aşımı varsa, müvafiq gömrük ödənişini onlayn yerinə yetirin.

Addım 3: Portala Daxil Olmaq

Gömrük təsdiqindən sonra, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin rəsmi xidmət portallarına daxil olun. Bunun üçün bir neçə alternativiniz var:

• portal.rinn.az (Vahid Elektron Xidmətlər Portalı)
• my.gov.az / asan.gov.az (Elektron Hökumət Portalları)
• imei.az (Birbaşa IMEI qeydiyyat platforması)

Addım 4: Məlumatların Daxil Edilməsi və Ödəniş

Sistemə fərdi identifikasiya nömrəniz (FİN kod) və ya Asan İmza/Sima rəqəmsal imza ilə daxil olduqdan sonra “Mobil cihazların qeydiyyata alınması” xidmətini seçin:

1. Telefon nömrənizi və cihazın IMEI kodunu (böyük həriflərlə) yazın.
2. Sistem avtomatik olaraq telefonun modelini tapacaq və dövlət rüsumunu (məsələn, 50 və ya 100 AZN) ekranda göstərəcək.
3. Hökumət Ödəniş Portalı (GPP) və ya istənilən bank kartı vasitəsilə rüsumu onlayn ödəyin.

Ödəniş başa çatdıqdan sonra, adətən 3 iş günü (çox vaxt bir neçə saat) ərzində cihazınızın IMEI kodu “Ağ siyahı”ya salınır və telefonunuz Azərbaycanda daimi olaraq problemsiz işləyir.

6. Tez-Tez Verilən Suallar (F.A.Q.) və İnternet Qaydaları üzrə Kritik Cavablar

Sual: Telefonu qeydiyyatdan keçirməsəm nə baş verəcək?

Cavab: Yerli SİM kartı taxdığınız gündən etibarən tam 30 gün keçdikdən sonra telefon şəbəkəyə bağlanmayacaq. “Xidmət yoxdur” (No Service) yazılacaq. Təcili zənglər xaric, rabitə kəsiləcək.

Sual: Əgər xarici nömrə (Rouminq) işlətsəm, qeydiyyat lazımdır?

Cavab: Xeyr. Əgər Azərbaycanda xarici operatorun (məsələn, Vodafone, Turkcell, Beeline və s.) SİM kartını rouminqdə işlədirsinizsə, cihazı qeydiyyatdan keçirməyə ehtiyac yoxdur, bloklanmayacaq.

Sual: Wi-Fi vasitəsilə internetdən istifadə edə bilərəm?

Cavab: Bəli. Cihazın IMEI kodu bloklansa belə, bu yalnız mobil şəbəkəyə (sim karta) aid boğulmadır. Telefonunuz Wi-Fi şəbəkələrinə problemsiz qoşulacaq, planşet kimi internetə girməyə davam edə biləcəksiniz.

Sual: Köhnə telefonun IMEI kodunu yenisinə köçürmək cinayətdir?

Cavab: Bəli, bu qanunsuz müdaxilə hesab olunur. Mobil cihazların qeydiyyat sistemi mütəmadi olaraq intellektual monitorinq aparır. Model uyğunsuzluğu (məsələn, sistemdə köhnə Nokia görünən kodun faktiki olaraq iPhone-da işlədilməsi) aşkarlanan kimi cihaz şəbəkədən kənarlaşdırılır.

Yekun və İstifadəçi üçün Tövsiyələr

İnternetdə qarşınıza çıxan “telefon qeydiyyatdan kecirmek pulsuz” başlıqlı proqramlar, linklər və ya vədlər böyük ehtimalla kibercinayətkarların tələsidir və ya qeyri-qanuni IMEI klonlanması prosesidir. Şəxsi təhlükəsizliyiniz, pulunuzun boşa getməməsi və gələcəkdə qanuni problemlərlə üzləşməmək üçün hər zaman rəsmi dövlət portallarından (imei.az, portal.rinn.az) istifadə edin.

Xaricdən cihaz gətirərkən gömrük bəyanını unutmayın və cihazın dəyərinə uyğun rəsmi rüsumu ödəməklə gələcək bloklanma risklərini sıfıra endirin. Hüquqi qaydalara riayət etmək həm smartfonunuzun ömrünü uzadır, həm də sizi rəqəmsal dünyada təhlükəsiz saxlayır.