Azot Nədir? – Xüsusiyyətləri və İstifadəsi
Azot — həyat üçün lazımdır, lakin artıq karbon izimiz qədər diqqət çəkmir. Bu məqalədə biz azotun nə olduğunu, onun kimyəvi xüsusiyyətlərini, atmosferdə rolunu, ekosistemlərdə və sənayedə istifadəsini, insan sağlamlığına təsirini və gələcək perspektivlərini bütünlüklə izah edəcəyik. Heç bir əvvəlcədən bilik tələb olunmur — sadə, məntiqli və aydın dillə!
Azot haqqinda melumat
Mündəricat
- Azot nədir?
- Azotun kimyəvi xüsusiyyətləri
- Azotun təbiətdə yayılması
- Azot dövranı (Nitrogen Cycle)
- Bitkilər və azot
- Sənayedə azot
- Azot gübrələri
- Azot və atmosfer
- İnsan sağlamlığı və azot birləşmələri
- Azot tullantıları və ətraf mühit problemləri
- Gələcək perspektivlər
- Nəticə
1. Azot nədir?
Azot (kimyəvi simvolu N) — elementlər cədvəlində 7-ci elementdir və Yer kürəsində ən çox rast gəlinən elementlərdən biridir. Bəzən elmi filmlərdə görünməsə də (çünki rəngi, qoxusu yoxdur), azot sənin nəfəsində, torpaqda, atmosferdə və həyatın hər hüceyrəsində var.
Azotun əsas xüsusiyyəti: o renksiz, qoxusuz və reaksiyalara az meylli qazdır. Bu qaz, həm canlılar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, həm də sənayedə geniş istifadə olunur. Və bəli, azot karbon qədər məşhur olmasa da, həyatımızın mərkəzindədir!
2. Azotun kimyəvi xüsusiyyətləri
Azot üçün bir neçə tez xatırlanacaq fakt:
- Kimyəvi simvolu: N
- Atom nömrəsi: 7
- Atom kütləsi: 14.007 u
- Fasilə qrupu: Qeyri-metal
- Təbiətdə ikiatomlu molekul: N₂
Azot molekulundakı ikiqat çox bağ — bu onu çox sabit və reaksiyalara qarşı “tənbəl” edir. Belə bağları “sındırmaq” üçün xüsusi şərait və ya katalizator lazımdır.
Bu xüsusiyyət azotu:
- Küləyi az reaktiv qaz halına gətirir,
- İstehsalda təhlükəsizlikli mühit qazı kimi istifadə edilə bilir,
- Eyni zamanda torpaq və canlı orqanizmlərdə xüsusi proseslər üçün aktivləşdirilməlidir.
3. Azotun təbiətdə yayılması
Yer səthindəki havanın təxminən 78%-i azot qazından ibarətdir. Yəni sən hər dəfə dərin nəfəs aldıqda, demək olar ki, 4 nəfəsin 3-ü azotdur. (Qalan hissə əsasən oksigendir.)
Azot təkcə atmosferlə məhdudlaşmır:
Torpaqda
Okeanlarda
Hər bir canlının hüceyrəsində — mütləq şəkildə var.
Bu qədər çox yerdə olduğu üçün azot dövranı — planetimizin ən mühüm biokimyəvi dövrlərindən biridir.
4. Azot dövranı (Nitrogen Cycle)
Bu dövran həyatı davam etdirən əsas mexanizmlərdən biridir. Qısaca belə işləyir:
- Atmosferdə N₂ var.
- Azot fiksasiyası: Bəzi bakteriyalar və ildırım kimi enerji mənbələri azot molekulunu qırıb amonyak (NH₃) və digər birləşmələrə çevirir.
- Nitrifikasiya: Amonyak nitratlara çevrilir.
- Assimilyasiya: Bitkilər nitratları götürərək proteinlər və nuklein turşularını yaradır.
- Ammonifikasiya: Ölü orqanizmlər ayrışaraq yenidən amonyak yaradır.
- Denitrifikasiya: Nitrifikasiya sonrası bəzi bakteriyalar azotu yenidən N₂ halına çevirir.
Bu səyahət bir az “naturada labirint turu”na bənzəyir — amma nəticədə azot əsas forma olan N₂-yə qayıdır və dövran davam edir.
SEO açar sözlər: azot dövranı, nitrogen cycle, azot fiksasiyası.
5. Bitkilər və azot
Bitkilər azotu birbaşa N₂ şəklində ala bilməzlər. Onlar onu daha reaktiv formalardan götürürlər (məsələn nitrat). Bu səbəbdən torpaqda azotun mövcudluğu bitki inkişafı üçün əsas şərtdir.
Azot bitkilərə:
- Protein sintezi üçün
- Xlorofil istehsalı üçün
- Ümumi böyümə və bölünmə üçün
lazımdır.
Azot çatışmazlığı bitkidə saralma, yavaş böyümə və zəifləməyə səbəb olur. Buna görə də kənd təsərrüfatında azotun idarə olunması böyük əhəmiyyət kəsb edir.
6. Sənayedə azot
Azot sadəcə torpaqda qalmır — o, sənayedə super qəhrəmandır!
a) Soyuducu kimi
Azot maye halında (-196°C) olduqca soyuqdur və sürətli dondurma, bio-nümunələrin saxlanması və kriogenik tətbiqlərdə geniş istifadə edilir. Hey, dondurulmuş pizzanı belə düşün — azot olmasa, bəlkə o qədər da yaxşı donmazdı!
b) Qoruyucu qaz
Azot reaksiyaya meyilli olmayan qaz olduğu üçün boru qaynaqlama, elektronik istehsal və qida qablaşdırması kimi sahələrdə oksigen əvəzinə qoruyucu atmosfer kimi istifadə edilir.
c) Kimya sənayesi
Azot amonyak (NH₃) istehsalı üçün əsas xammaldır və bu da gübrə sənayesinin ürəyi sayılır. Həmçinin güclü partlayıcı maddələr, plastiklər və nitrat birləşmələri də azottan baş verir.
7. Azot gübrələri
Bu hissə kənd təsərrüfatı ilə maraqlananlar üçün çox vacibdir. Dünya əhalisi artdıqca məhsuldarlıq üçün torpağa əlavə gübrələr lazım olur, və bu gübrələrin böyük hissəsi azot əsaslıdır.
Ən məşhur azot gübrələri:
- Amonium nitrat (NH₄NO₃)
- Üre (CO(NH₂)₂)
- Nitratlar
Bu gübrələr:
Bitkilərin sürətli böyüməsini təmin edir
Torpaq məhsuldarlığını artırır
Amma… bəli, burada “amma” var: çoxlu azot gübrəsi torpağın strukturu və su sistemləri üçün problem yarada bilər — bu haqda növbəti bölmədə oxuyacaqsınız.
8. Azot və atmosfer
Bəli, atmosferin 78%-i azotdur. Amma bu, onun atmosfer üçün problem demək deyil — əksinə, bu normal vəziyyətdir.
Amma diqqət:
- Azot oksidləri kimi bəzi birləşmələr hava keyfiyyətini pisləşdirə bilər.
- Metan və karbon qazları kimi birbaşa istixana effekti yaratmasa da, reaktiv azot birləşmələri ətraf mühit problemlərinə gətirib çıxara bilər.
Bu səbəbdən azot haqqında danışanda sadəcə “çoxdur” demək kifayət etmir — forması və təsiri daha vacibdir.
9. İnsan sağlamlığı və azot birləşmələri
Azot özü (N₂) nəfəs aldığımız havada təhlükəsizdir. Amma azotun bəzi birləşmələri sağlamlıq üçün zərərlidir.
Azot oksidləri (NOx)
Bu qazlar:
- Tənəffüs problemlərinə
- Astma və bronxitə
- Hava çirkliliyinə
səbəb ola bilər.
Amonyak
Yüksək konsentrasiyada irritasiya və zədələnmə yarada bilər.
Bu səbəbdən sənayedə və şəhər mühitində azot birləşmələrinin miqdarı yaxşı nəzarət olunmalıdır.
10. Azot tullantıları və ətraf mühit problemləri
Kənd təsərrüfatı və sənaye fəaliyyəti nəticəsində torpaqda və suda azot yüklənməsi olur. Bu, bir sıra problemlərə yol açır:
Su sistemlərində eutrofikasiya
Çox azot => yosun partlayışı => oksigen azalır => su canlıları ölür.
Torpaq turşulanması
Çox gübrə torpağı korroziyaya uğradır.
İçməli su keyfiyyətinin aşağı düşməsi
Yüksək nitrat səviyyəsi sağlamlıq riskləri yaradır, xüsusilə uşaqlarda.
Bu problemlərin qarşısını almaq üçün düzgün azot idarəetməsi, texnologiya və siyasətlər vacibdir.
11. Gələcək perspektivlər
Azot yalnız bugünkü ekosistem və sənayedə rol oynamır — gələcək üçün açar elementlərdən biridir.
a) Azotun dayanıqlı istifadəsi
Tədqiqatçılar azot gübrələrinin istifadəsini azaltmaq, alternativ fiksasiya yolları tapmaq və torpağın təbii mikroorqanizmlərini aktivləşdirmək üzərində işləyirlər.
b) Enerji və sənaye
Azot əsaslı kimyəvi proseslər daha təmiz və daha az enerji tələb edən şəkildə optimallaşdırılır.
c) İqlim dəyişməsi ilə mübarizə
Azot oksidləri güclü istixana qazlarıdır — onların emissiyalarını azaltmaq iqlim hədəflərinə çatmaq üçün əhəmiyyətlidir.
