Biologiya Nədir? Canlı Aləmin Əsasları və Həyat Prosesləri
Ətrafımıza diqqətlə baxsaq, hər yerdə həyatın izlərini görərik: nəfəs alan insanlar, böyüyən ağaclar, uçan quşlar, görünməyəcək qədər kiçik mikroorqanizmlər. Bütün bu canlıların necə yarandığını, necə yaşadığını, necə inkişaf etdiyini və bir-biri ilə necə əlaqədə olduğunu öyrənən elm sahəsi biologiya adlanır. Biologiya yalnız dərslik mövzusu deyil, həyatın özünü anlamağın açarıdır. Gələcəyin tibb, ekoloji tarazlıq, genetika və biotexnologiya kimi sahələri birbaşa biologiya elminə əsaslanır.
Biologiya haqqinda melumat
Biologiya Elmi Nəyi Öyrənir?
Biologiya yunan mənşəli iki sözdən yaranmışdır: “bios” – həyat və “logos” – elm. Yəni biologiya həyat haqqında elmdir. Bu elm canlı orqanizmlərin:
- quruluşunu
- funksiyalarını
- inkişafını
- çoxalmasını
- təkamülünü
- ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini
öyrənir.
Biologiya həm mikroskopla görünən hüceyrələri, həm də bütöv ekosistemləri araşdırır. Bu, onu həm çox detallı, həm də geniş miqyaslı elmə çevirir.
Canlıların Əsas Xüsusiyyətləri
Canlıları cansızlardan fərqləndirən bir sıra ümumi xüsusiyyətlər var. Biologiya bu xüsusiyyətləri əsas meyar kimi qəbul edir.
1. Hüceyrə Quruluşu
Bütün canlılar hüceyrələrdən ibarətdir. Hüceyrə həyatın ən kiçik struktur və funksional vahididir. Bəzi canlılar tək hüceyrəli (bakteriyalar), bəziləri isə çox hüceyrəlidir (insan, bitki, heyvan).
2. Maddələr Mübadiləsi
Canlılar enerji əldə etmək və həyati prosesləri davam etdirmək üçün maddələr mübadiləsi aparır. Qidalanma, tənəffüs və ifraz bu prosesə daxildir.
3. Böyümə və İnkişaf
Canlılar zamanla böyüyür və inkişaf edir. Bu proseslər genetik məlumat əsasında baş verir.
4. Çoxalma
Həyatın davamlılığı çoxalma sayəsində təmin olunur. Canlılar cinsi və ya qeyri-cinsi yolla çoxala bilər.
5. Qıcıqlara Cavab
Canlılar ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərə reaksiya verir. Məsələn, bitkilərin işığa doğru yönəlməsi və ya insanın isti cismə toxunduqda əlini çəkməsi.
Biologiyanın Əsas Sahələri
Biologiya çoxşaxəli elmdir və bir neçə əsas sahəyə bölünür.
Botanika – Bitkilər Aləmi
Botanika bitkilərin quruluşunu, böyüməsini, fotosintez prosesini və çoxalmasını öyrənir. Bitkilər Yer üzündə oksigenin əsas mənbəyidir və həyatın davamı üçün mühüm rol oynayır.
Zoologiya – Heyvanlar Aləmi
Zoologiya heyvanların davranışını, anatomiyasını, fiziologiyasını və yaşayış mühitini araşdırır. İnsan da bioloji baxımdan heyvanlar aləminin bir hissəsidir.
Mikrobiologiya – Gözlə Görünməyən Canlılar
Mikrobiologiya bakteriyalar, viruslar və göbələklər kimi mikroorqanizmləri öyrənir. Bu sahə tibb və səhiyyə üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Genetika – İrsiyyət Elmi
Genetika valideynlərdən övladlara ötürülən xüsusiyyətləri araşdırır. Gələcəkdə genetik xəstəliklərin müalicəsi və fərdi tibbin inkişafı bu sahəyə bağlıdır.
Ekologiya – Canlı və Ətraf Mühit
Ekologiya canlıların bir-biri və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənir. İqlim dəyişikliyi və ekoloji problemlərin həlli üçün bu sahə kritik əhəmiyyət daşıyır.
Hüceyrə: Həyatın Təməl Daşı
Hüceyrə biologiyanın mərkəzi anlayışıdır. Bütün canlı proseslər hüceyrə daxilində baş verir.
Hüceyrənin Quruluşu
Əsas hüceyrə hissələri bunlardır:
- Hüceyrə membranı
- Sitoplazma
- Nüvə
- Mitoxondri
- Ribosomlar
Mitoxondrilər “hüceyrənin enerji stansiyası” adlanır. Ribosomlar isə zülal sintezində iştirak edir.
Bitki və Heyvan Hüceyrələri Arasındakı Fərq
Bitki hüceyrələrində xloroplast və hüceyrə divarı mövcuddur. Xloroplast fotosintez prosesini həyata keçirir.
Fotosintez və Tənəffüs
Fotosintez Nədir?
Fotosintez bitkilərin günəş enerjisindən istifadə edərək qida maddələri istehsal etməsidir. Bu proses zamanı oksigen ayrılır.
Hüceyrə Tənəffüsü
Tənəffüs canlıların enerji əldə etməsi prosesidir. Bu proses oksigenin iştirakı ilə və ya onsuz baş verə bilər.
İnsan Biologiyası və Sağlamlıq
İnsan biologiyası orqan və sistemlərin fəaliyyətini öyrənir:
- Həzm sistemi
- Tənəffüs sistemi
- Qan dövranı
- Sinir sistemi
- İmmunitet sistemi
Biologiyanı bilmək sağlam həyat tərzi üçün əsasdır. Gələcək tibbin əsasını bioloji tədqiqatlar təşkil edir.
Biologiyanın Gələcəyi
Gələcək biologiyanın sürətlə inkişaf edəcəyi sahələr:
- Gen mühəndisliyi
- Süni orqanlar
- Biotexnologiya
- Fərdi tibbi müalicələr
- Ekoloji bərpa layihələri
Elm irəlilədikcə biologiya insan ömrünü uzatmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün əsas rol oynayacaq. Qısası, biologiya gələcəyin elmi deyil – gələcəyin özüdür.
