Çita Haqqında Ətraflı Məlumat | Dünyanın Ən Sürətli Heyvanı
Təbiət aləmi saysız-hesabsız möcüzələrlə doludur və bu möcüzələr arasında çita (elmi adı Acinonyx jubatus) xüsusi yer tutur. Çita dünyanın ən sürətli quru heyvanı kimi tanınır və bu xüsusiyyəti onu digər yırtıcılardan kəskin şəkildə fərqləndirir. Lakin çita təkcə sürəti ilə deyil, həm də bənzərsiz bədən quruluşu, davranışları, ov strategiyası və ekosistemdəki rolu ilə diqqət çəkir.
Bu məqalədə çita haqqında hərtərəfli məlumat veriləcək: çitanın mənşəyi, fiziki xüsusiyyətləri, yaşadığı ərazilər, qidalanması, çoxalması, davranışı, digər yırtıcılardan fərqləri və müasir dövrdə qarşılaşdığı təhlükələr detallı şəkildə izah olunacaq. Məqsədimiz oxucuya çita mövzusu üzrə tam və aydın bilik bazası yaratmaqdır.
Çita haqqinda melumat
Çita Nədir?
Çita pişiklər fəsiləsinə (Felidae) aid olan və əsasən Afrikada, qismən isə Asiyada yaşayan böyük yırtıcı məməlidir. O, şir, pələng və leopard kimi “böyük pişiklər”lə qohum olsa da, bir çox xüsusiyyətinə görə onlardan fərqlənir.
Ən əsas fərqi isə misilsiz sürət qabiliyyətidir. Çita qısa məsafədə 100–120 km/saat sürətə çata bilir. Bu göstərici onu təkcə heyvanlar aləmində deyil, ümumiyyətlə, quru üzərində hərəkət edən bütün canlılar arasında rekordçu edir.
Çitanın Elmi Təsnifatı
Çitanın biologiyasını daha yaxşı anlamaq üçün onun elmi təsnifatına nəzər salaq:
- Aləm: Animalia
- Tip: Chordata
- Sinif: Mammalia
- Dəstə: Carnivora
- Fəsilə: Felidae
- Cins: Acinonyx
- Növ: Acinonyx jubatus
Bu təsnifat göstərir ki, çita ətyeyən məməlidir və pişiklər fəsiləsinin xüsusi bir qolunu təmsil edir.
Çitanın Fiziki Xüsusiyyətləri
Bədən Quruluşu
Çita uzun, incə və aerodinamik bədən quruluşuna malikdir. Bu quruluş sürətli qaçış üçün ideal şəkildə formalaşıb. Onun bədəni elastikdir və qaçarkən böyük məsafələri bir neçə addımda qət edə bilir.
- Bədən uzunluğu: 110–150 sm
- Quyruq uzunluğu: 60–80 sm
- Çəkisi: 35–65 kq
Quyruğu qaçış zamanı tarazlığı qorumağa kömək edir və ani istiqamət dəyişikliklərini asanlaşdırır.
Dəri və Ləkələr
Çitanın dərisi sarımtıl fon üzərində qara nöqtələrlə örtülüdür. Bu nöqtələr kamuflyaj rolunu oynayaraq çitanın savanna və açıq ərazilərdə ov zamanı gizlənməsinə kömək edir.
Hər çitanın ləkə düzülüşü unikaldır – insan barmaq izi kimi.
“Göz Yaşı” Xətti
Çitanın gözlərindən ağız kənarına doğru uzanan qara xətlər var. Bu xətlərə “göz yaşı” xətləri deyilir. Onlar günəş işığının gözə düşməsini azaldır və ov zamanı fokuslanmanı artırır.
Çitanın Sürət Sirri
Çitanı xüsusi edən əsas amil onun biomexaniki üstünlükləridir:
- Uzun və güclü ayaqlar
- Elastik onurğa sütunu
- Böyük ağciyərlər və ürək
- Yüngül skelet quruluşu
Bu xüsusiyyətlər sayəsində çita bir neçə saniyə ərzində inanılmaz sürət yığa bilir. Lakin bu sürət uzun müddət qoruna bilmir. Adətən çita maksimum 20–30 saniyə sürətlə qaça bilir. Əks halda orqanizmi həddindən artıq qızar.
Çitanın Yaşadığı Ərazilər
Afrika
Çitaların əsas yaşayış məkanı Afrikadır. Onlar xüsusilə aşağıdakı bölgələrdə yayılıb:
- Şərqi Afrika (Keniya, Tanzaniya)
- Cənubi Afrika (Namibiya, Botsvana)
Bu ərazilər geniş savannalar və açıq düzənliklərdən ibarət olduğu üçün çitanın sürətli ov strategiyasına uyğundur.
Asiya
Asiyada çitaların çox az hissəsi qalıb. Hal-hazırda əsasən İranda yaşayan Asiya çitası (Acinonyx jubatus venaticus) kritik təhlükə altındadır.
Çitanın Qidalanması
Çita ətyeyən yırtıcıdır və əsasən orta ölçülü heyvanlarla qidalanır:
- Qazellər
- Ceyranlar
- Gənc antiloplar
- Kiçik məməlilər
Çita ovunu adətən gündüz saatlarında edir. Bunun səbəbi gecə vaxtı daha güclü yırtıcılarla – şir və hiyenalarla qarşılaşma riskinin artmasıdır.
Ov Strategiyası
Çita ov zamanı üç mərhələdən istifadə edir:
- Müşahidə – ov seçilir
- Yaxınlaşma – səssiz və gizli şəkildə
- Sürətli hücum – qısa, lakin maksimal sürətlə
Ov uğurlu olduqdan sonra çita sürətlə yeməyə çalışır, çünki digər yırtıcılar ovu əlindən ala bilər.
Çitanın Davranışı
Sosial Həyat
Çitalar əsasən tək yaşayır. Dişi çitalar balaları ilə birlikdə olur, erkəklər isə bəzən kiçik qruplar (koalisiya) yarada bilər.
Ərazi Davranışı
Erkək çitalar ərazilərini işarələyir və qoruyur. Dişilər isə daha geniş ərazilərdə sərbəst hərəkət edir.
Çitanın Çoxalması
- Hamiləlik müddəti: təxminən 90–95 gün
- Bala sayı: 2–6 bala
- Balaların sağ qalma riski: aşağı
Yeni doğulmuş çita balaları kor və müdafiəsiz olur. Onlar xüsusilə şir və hiyenalar üçün asan hədəfdir.
Çita və Digər Böyük Pişiklər Arasındakı Fərqlər
Çita şir və pələngdən fərqli olaraq:
- Nərildəmir
- Dırnaqları tam yığılmır
- Daha zəif çənə quruluşuna malikdir
- Gücə deyil, sürətə üstünlük verir
Bu fərqlər çitanı özünəməxsus edir.
Çitanın Ekosistemdə Rolu
Çita ekosistemdə populyasiya balansını qoruyan mühüm yırtıcıdır. O, zəif və xəstə heyvanları ovlayaraq sağlam genetik tarazlığı dəstəkləyir.
Çitaların Qarşılaşdığı Təhlükələr
Yaşayış Mühitinin İtirilməsi
İnsan fəaliyyəti – kənd təsərrüfatı, şəhərsalma – çitaların yaşayış sahələrini azaldır.
Qaçaq Ovçuluq
Bəzi bölgələrdə çitalar dərisi və ya “təhlükə” hesab edildiyi üçün öldürülür.
Genetik Müxtəlifliyin Azalması
Çitalar genetik baxımdan bir-birinə çox bənzəyir. Bu isə xəstəliklərə qarşı həssaslığı artırır.
Çitaların Qorunması
Hazırda bir çox beynəlxalq təşkilat çitaların qorunması üçün çalışır:
- Qoruqların yaradılması
- Yerli icmalarla maarifləndirmə
- Elmi tədqiqatlar
Bu tədbirlər gələcəkdə çitaların nəsli kəsilməsinin qarşısını almağa yönəlib.
Çita Haqqında Maraqlı Faktlar
- Çita qaçarkən havada tam asılı vəziyyətə düşə bilir
- Onun ürəyi qaçış zamanı 250 dəfə döyə bilər
- Çita dünyanın ən sürətli idman avtomobilindən də sürətlidir (qısa məsafədə)
