Dinozorlar Haqqında Tam Məlumat | Növləri, Tarixi və Məhv Olması

Dinozorlar Yer üzündə yaşamış ən maraqlı və sirli canlılar sırasında xüsusi yer tutur. Onlar milyonlarla il əvvəl mövcud olmuş, ölçüləri, formaları və həyat tərzləri ilə bu gün də insanlarda böyük maraq oyatmışdır. Dinozorlar haqqında məlumat axtaran bir çox insan üçün bu canlılar sadəcə böyük və qorxulu varlıqlar kimi görünə bilər. Lakin əslində dinozorlar çox müxtəlif, mürəkkəb və ekosistemin vacib hissəsi olmuş canlılardır.

Dinazor haqqinda melumat

---

Dinozor nədir?

“Dinozor” sözü yunan mənşəlidir və “dəhşətli kərtənkələ” mənasını verir. Bu termin ilk dəfə 1842-ci ildə ingilis alim Riçard Ouen tərəfindən istifadə edilmişdir. Dinozorlar Mezozoy erasında yaşamış sürünənlər qrupuna aiddir. Mezozoy erası isə Trias, Yura və Təbaşir dövrlərini əhatə edir.

Dinozorları digər sürünənlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət onların bədən quruluşudur. Onların ayaqları bədənin altında yerləşirdi, bu da onlara daha sürətli və effektiv hərəkət etməyə imkan verirdi. Məhz bu xüsusiyyət dinozorları kərtənkələlərdən və digər qədim sürünənlərdən ayırır.

Dinozorlar nə vaxt yaşamışdır?

Dinozorlar təxminən 230 milyon il əvvəl, Trias dövründə meydana çıxmış və 66 milyon il əvvəl Təbaşir dövrünün sonunda kütləvi məhv olma nəticəsində yox olmuşdur. Bu, onların Yer üzündə təxminən 165 milyon il hökmranlıq etdiyini göstərir. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, insan növü Yer üzündə cəmi bir neçə yüz min ildir mövcuddur.

Mezozoy erası dinozorların “qızıl dövrü” hesab olunur. Bu dövrdə iqlim daha isti, bitki örtüyü isə zəngin idi. Bu şərait dinozorların müxtəlif ölçü və formalarda inkişaf etməsinə imkan yaratmışdır.

Dinozorların əsas növləri

Dinozorlar çoxsaylı növlərə malik olmuşdur. Elm adamları onları əsasən iki böyük qrupa ayırırlar: saurisklər və ornitisxlər.

Saurisk dinozorlar

Saurisklər “kərtənkələ-çanaqlı” dinozorlar adlanır. Bu qrupa həm ət yeyən (yırtıcı), həm də iri ot yeyən dinozorlar daxildir. Maraqlıdır ki, müasir quşlar da məhz bu qrupdan təkamül etmişdir.

Ən məşhur saurisk dinozorlar bunlardır:

• Tyrannosaurus rex
• Velociraptor
• Brachiosaurus
• Diplodocus

Bu dinozorlar ölçülərinə və qidalanma tərzlərinə görə bir-birindən xeyli fərqlənirdilər.

Ornitisx dinozorlar

Ornitisxlər “quş-çanaqlı” dinozorlar kimi tanınır. Bu qrupun əksər üzvləri ot yeyən olmuşdur. Onların çoxu müdafiə mexanizmləri ilə seçilirdi: qalın zirehlər, buynuzlar və iti quyruqlar.

Bu qrupa aid məşhur dinozorlar:

• Triceratops
• Stegosaurus
• Ankylosaurus

Ornitisx dinozorlar əsasən sürü halında yaşayır və yırtıcılardan qorunmaq üçün birlikdə hərəkət edirdilər.

Ət yeyən və ot yeyən dinozorlar

Dinozorlar qidalanma tərzinə görə iki əsas qrupa bölünür: ətyeyən (karnivor) və otyeyən (herbivor).

Ətyeyən dinozorlar iti dişlərə, güclü çənələrə və iti pəncələrə malik idilər. Onlar ov edərək qidalanırdılar. Tyrannosaurus rex bu qrupun ən məşhur nümayəndəsidir.

Otyeyən dinozorlar isə bitkilərlə qidalanırdı. Onların dişləri sərt bitkiləri çeynəmək üçün uyğunlaşmışdı. Uzun boyunlu dinozorlar hündür ağacların yarpaqlarını rahatlıqla yeyə bilirdilər.

Dinozorların ölçüləri və müxtəlifliyi

Dinozorların ölçüləri inanılmaz dərəcədə müxtəlif olmuşdur. Bəzi dinozorlar toyuq boyda ikən, digərləri futbol meydançası qədər uzunluğa çata bilirdi. Məsələn, Argentinosaurus indiyə qədər məlum olan ən iri quru canlılarından biri hesab olunur.

Digər tərəfdən, Compsognathus kimi kiçik dinozorlar cəmi bir neçə kiloqram çəkiyə malik idi. Bu müxtəliflik dinozorların fərqli ekoloji rollar tutduğunu göstərir.

Dinozorlar necə çoxalırdı?

Dinozorlar yumurta qoyaraq çoxalırdılar. Alimlər müxtəlif bölgələrdə dinozor yumurtaları və yuvaları aşkar etmişdir. Bu tapıntılar göstərir ki, bəzi dinozorlar balalarına qayğı göstərmiş, onları qorumuş və bəsləmişdir.

Xüsusilə bəzi ot yeyən dinozorların sürü halında balalarını böyütdüyü ehtimal olunur. Bu davranış müasir quş və sürünənlərlə müəyyən oxşarlıqlar göstərir.

Dinozorların məhv olması

Dinozorların niyə məhv olması elm dünyasında uzun illərdir müzakirə olunur. Ən geniş qəbul edilən nəzəriyyəyə görə, 66 milyon il əvvəl Yerə nəhəng bir asteroid çırpılmışdır. Bu hadisə qlobal iqlim dəyişikliyinə, temperaturun kəskin azalmasına və bitki örtüyünün məhv olmasına səbəb olmuşdur.

Bitkilərin yox olması isə qida zəncirini pozmuş, nəticədə həm ot yeyən, həm də ətyeyən dinozorlar tədricən məhv olmuşdur. Bununla belə, bütün dinozorların yox olmadığı da məlumdur. Müasir quşlar dinozorların birbaşa davamçıları hesab edilir.

Dinozorlar və müasir elm

Dinozorlar bu gün paleontologiya elminin əsas tədqiqat obyektlərindən biridir. Fosillər vasitəsilə alimlər keçmiş iqlim şəraiti, Yer kürəsinin geoloji tarixi və canlıların təkamülü haqqında mühüm məlumatlar əldə edirlər.

Texnologiyanın inkişafı ilə dinozor fosillərinin öyrənilməsi daha dəqiq və maraqlı hala gəlmişdir. Kompüter modelləri, 3D rekonstruksiyalar və genetik tədqiqatlar dinozorlar haqqında biliklərimizi daim artırır.

Dinozorlar haqqında maraqlı faktlar

• Bəzi dinozorların lələkləri olmuşdur.
• Quşların dinozorlardan təkamül etdiyi sübut edilmişdir.
• Ən böyük dinozorun çəkisi 70 tonadək çata bilərdi.
• Dinozorlar bütün qitələrdə yaşamışdır.

Bu faktlar göstərir ki, dinozorlar sadəcə keçmişin nəhəng canlıları deyil, həm də bu günkü həyatın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Dinozorlar niyə bu gün də maraqlıdır?

Dinozorlar haqqında filmlər, kitablar və elmi araşdırmalar onların populyarlığını daim artırır. İnsanlar bu canlılar vasitəsilə həm keçmişi öyrənir, həm də gələcək üçün dəyərli nəticələr çıxarır. Dinozorların məhv olması bizə təbiətin nə qədər həssas olduğunu xatırladır.

Gələcəkdə aparılacaq yeni tədqiqatlar dinozorlar haqqında bildiklərimizi daha da zənginləşdirəcək. Kim bilir, bəlkə də hələ aşkar edilməmiş saysız-hesabsız dinozor növü var.