Füzuli Rayonu – Tarixi, Coğrafiyası, İqtisadiyyatı və Yenidənqurma Prosesi
Azərbaycanın cənub-qərb hissəsində yerləşən Füzuli rayonu, tarixi zənginliyi, strateji mövqeyi və bərpa olunma potensialı ilə ölkəmizin diqqət mərkəzində olan regionlardan biridir. Bu rayon təkcə coğrafi məkan deyil, həm də Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti və kənd təsərrüfatı ənənələrinin simvoludur. Füzuli rayonu haqqında məlumat az olanlar üçün bu məqalə ətraflı və ardıcıl məlumat verir.
Fuzuli rayonu haqqinda melumat
1. Tarixi Arxa Plan
1.1 Rayonun yaranması və adının mənası
Füzuli rayonu 1827-ci ildə müəyyən yaşayış məntəqələrinin birləşməsi ilə yaranmışdır. 1930-cu ildə inzibati rayon statusu almış və Sovet dövründə Qaryagin adı verilmişdir. 1959-cu ildə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri olan Məhəmməd Füzulinin şərəfinə rayonun adı dəyişdirilərək Füzuli adlandırılmışdır. Bu dəyişiklik rayonun tarixi və mədəni dəyərinə hörmətin ifadəsidir.
1.2 Qədim dövrlər
Füzuli rayonunun ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, burada insan fəaliyyəti minilliklər əvvəl mövcud olub. Paleolit dövrünə aid tapıntılar, daş alətlər və qədim yaşayış məskənləri rayonun tarixini olduqca qədim dövrlərə bağlayır. Bu tədqiqatlar Füzuli rayonunu yalnız müasir kənd təsərrüfatı və sənaye baxımından deyil, həm də arxeoloji baxımdan önəmli edir.
1.3 Sovet dövrü və kənd təsərrüfatı inkişafı
20-ci əsrin ortalarına qədər Füzuli rayonunda kənd təsərrüfatı və aqrar sahə əsas iqtisadi fəaliyyət sahəsi idi. Taxıl, pambıq, tərəvəz və meyvə istehsalı rayonun iqtisadiyyatında aparıcı rol oynayırdı. Sovet dövründə burada kənd təsərrüfatı kombinatları, emal zavodları və digər sənaye obyektləri fəaliyyət göstərirdi. Bu dövr rayonun iqtisadiyyatının formalaşmasında mühüm mərhələ hesab olunur.
2. Coğrafi Mövqe və Təbii Resurslar
2.1 Coğrafi yerləşmə
Füzuli rayonu Azərbaycanın Karabağ iqtisadi bölgəsində yerləşir və strateji mövqeyə malikdir. Rayonun sərhədləri Cəbrayıl, Xocavənd, Ağcabədi və Beyləqan rayonları ilə bitişir, cənubdan isə İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Bu mövqe Füzulini həm kənd təsərrüfatı, həm də ticarət baxımından önəmli edir.
2.2 Torpaq və iqlim xüsusiyyətləri
Rayonun ümumi sahəsi təxminən 1,386 kvadrat kilometrdir. Ərazinin böyük hissəsi düzənlikdən ibarətdir və kənd təsərrüfatı üçün əlverişli torpaq sahələrinə malikdir. Füzuli rayonunda quru iqlim hökm sürür; qışın orta temperaturu 0-1°C, yaz və yay aylarında isə 24-25°C ətrafındadır. İllik yağış miqdarı 400-600 mm arasında dəyişir. Bu iqlim şəraiti rayonun kənd təsərrüfatı potensialını artırır.
2.3 Su ehtiyatları və landşaft
Rayonda bir neçə çay və su hövzəsi yerləşir. Əsas çaylar Quruçay və Köndələnçaydır. Araz çayı isə rayonun cənub sərhədi boyunca axır və suvarma üçün əsas mənbə rolunu oynayır. Bu çaylar həm də ərazinin bioloji müxtəlifliyini təmin edir.
2.4 Flora və fauna
Füzuli rayonu yarımsəhra və düzənlik landşaftına malikdir. Burada canavar, tilki, çöl donuzu, müxtəlif quş növləri, o cümlədən turac və bülbül kimi heyvanlar yaşayır. Bitki örtüyü isə əsasən otluq və kollarla zəngindir. Rayonun təbii ehtiyatları kənd təsərrüfatı və ekoturizm üçün böyük imkanlar yaradır.
3. Demoqrafik Struktur
3.1 Əhali və yaşayış məntəqələri
İşğal öncəsi dövrdə Füzuli rayonunun əhalisi təxminən 100-105 min nəfər təşkil edirdi. Rayonun inzibati bölgüsündə 1 şəhər, 1 şəhər tipli qəsəbə və 75 kənd var idi. Böyük yaşayış məntəqələri arasında Horadiz qəsəbəsi, Böyük Bəhmənli və Qacar kəndləri xüsusilə tanınırdı.
3.2 Məcburi köçkünlük
1993-cü ildə rayonun işğal olunması səbəbindən minlərlə sakin öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur oldu. İnsanlar əsasən Bakı və digər bölgələrə köçürüldü. Bu dövr Füzuli rayonunun demoqrafik strukturunu xeyli dəyişdirdi və sosial həyat donduruldu.
3.3 Geri dönüş və bərpa
2020-ci ilin oktyabrında rayonun bir hissəsi azad edildikdən sonra sakinlərin geri dönüşü başladı. Yenidənqurma və infrastruktur layihələri əhalinin rayon üzrə yerləşməsini stimullaşdırır və sosial həyatı canlandırır.
4. İqtisadiyyat və İnfrastruktur
4.1 Kənd təsərrüfatı
Füzuli rayonunun iqtisadiyyatı tarixi olaraq kənd təsərrüfatına əsaslanır. Taxıl, pambıq, tərəvəz, meyvə və üzüm istehsalı burada geniş yayılmışdır. Mal‑qaranın saxlanması da iqtisadiyyatın mühüm hissəsini təşkil edir. Ərazinin münbit torpaqları və əlverişli iqlim şərtləri kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətini artırır.
4.2 Sənaye və emal müəssisələri
Rayonda kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı ilə bağlı müəssisələr mövcud olmuşdur. Südlük məhsulları, taxıl emalı və toxuculuq müəssisələri rayonun iqtisadiyyatının əsas sütunlarından idi. İşğal dövründə bu obyektlər dağıdılmışdır, lakin azadlıqdan sonra bərpa işləri başlamışdır.
4.3 İnfrastruktur və sosial obyektlər
Əvvəllər rayonda çoxsaylı məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri və kitabxanalar fəaliyyət göstərirdi. İşğaldan əvvəl rayon ictimai həyatı ilə zəngin idi, lakin münaqişə zamanı infrastruktur böyük ziyan gördü. İndi bərpa işləri sürətlə davam edir və sosial obyektlər yenidən fəaliyyətə başlayır.
5. Mədəniyyət və Tarixi İrs
5.1 Tarixi abidələr
Füzuli rayonu qədim dövrlərdən qalma tarixi və dini abidələr ilə zəngindir. Mirəli türbəsi, Hacıqiyasəddin məscidi və köhnə karvansaraylar ərazinin mədəni irsini əks etdirir. Bu abidələr həm turizm, həm də milli irs baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
5.2 Folklor və ənənələr
Rayonda musiqi, rəqs, xalq sənətkarlığı və mərasim ənənələri geniş yayılmışdır. Füzuli folkloru Azərbaycan mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Yenidənqurma prosesində bu ənənələrin qorunması və bərpası prioritetdir.
6. İşğal Dövrü və Təsiri
6.1 Birinci Qarabağ Müharibəsi
1993-cü ildə Füzuli rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Rayonun mərkəzi və bir çox kəndləri düşmən nəzarətinə keçdi. Bu hadisə rayonun infrastrukturuna, iqtisadiyyatına və sosial həyatına ağır zərər vurdu.
6.2 İtkilər
İşğal zamanı yaşayış məntəqələri dağıdıldı, kənd təsərrüfatı texnikası məhv edildi və tarixi abidələr zərər gördü. Minlərlə insan məcburi köçkün oldu və sosial həyat tamamilə dayandı.
7. Azadlıq və Bərpa Prosesləri
7.1 2020-ci ilin oktyabr azadlığı
17 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu rayonun bir hissəsini azad etdi. Bu tarixi hadisə Füzuli rayonunun 30 illik məcburi köçkünlük dövrünü sona çatdırdı və bölgənin bərpasına imkan yaratdı.
7.2 Yenidənqurma layihələri
Azadlıqdan sonra intensiv bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirildi. Əsas məqsəd yaşayış məntəqələrinin, yolların, məktəblərin, xəstəxanaların və tarixi abidələrin yenidən qurulmasıdır. Dövlət proqramları və investisiyalar rayonun sosial-iqtisadi inkişafını sürətləndirir.
8. Gələcək Perspektivlər
8.1 İqtisadi inkişaf
Füzuli rayonunun kənd təsərrüfatı, sənaye və xidmət sektorları böyük potensiala malikdir. Bərpa olunan infrastruktur yeni müəssisələrin açılmasına və iş imkanlarının yaradılmasına şərait yaradır.
8.2 Turizm potensialı
Tarixi abidələrin bərpası, Araz çayı sahillərinin ekoturizm üçün istifadəsi və təbii landşaftların qorunması Füzuli rayonunu turizm baxımından cəlbedici edir. Gələcəkdə daxili və xarici turistlərin sayı artacaq.
8.3 Sosial və mədəni inkişaf
Yenidənqurma işləri yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və mədəni sahədə inkişafı təmin edir. Folklor ənənələrinin bərpası, mədəniyyət evlərinin fəaliyyətə başlaması və ictimai obyektlərin qurulması bölgənin canlanmasını sürətləndirir.
