Günəbaxan (latınca adı Helianthus annuus), öz böyük və parlaq sarı çiçəkləri ilə dünyada məşhur olan bir bitkidir. Bu bitki yalnız gözəlliyi ilə deyil, həm də faydalı xüsusiyyətləri və müxtəlif istifadəsi ilə diqqət çəkir. Günəbaxan dünyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə də Azərbaycan və qonşu ölkələrdə kənd təsərrüfatının vacib bitkilərindən biri hesab olunur. Bu məqalədə siz günəbaxan bitkisinin tarixindən, bioloji xüsusiyyətlərindən, becərilməsindən, faydalarından və istifadəsindən ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz.
Gunebaxan bitkisi haqqinda melumat
Tarixi və Mənşəyi
Günəbaxan bitkisi Meksika və ABŞ-ın cənub-qərb bölgələrindən mənşəlidir. Tarixi araşdırmalara görə, günəbaxan minlərlə il əvvəl yerli amerikalılar tərəfindən həm qida, həm də yağ mənbəyi kimi istifadə olunub. 16-cı əsrdə Avropaya gətirilən bu bitki burada həm dekorativ, həm də sənaye məqsədli yetişdirilməyə başladı. Azərbaycan torpaqları isə günəbaxanı əsasən XIX əsrdən etibarən kənd təsərrüfatına daxil etdi və bu gün ölkəmizdə geniş ərazilərdə becərilir.
Günəbaxanın Bioloji Xüsusiyyətləri
Günəbaxan birillik bitki olub, günəşə yönələn böyük çiçəkləri ilə tanınır. Onun botanik xüsusiyyətləri aşağıdakı kimidir:
- Hündürlük: 1–3 metr arasında dəyişir, bəzi növlər 4 metrədək boylana bilər.
- Yarpaqlar: Böyük, ürək şəklində və tikanlı kənarlı yarpaqlara malikdir.
- Çiçək: Sarı rəngli və böyük başlı çiçəkləri vardır. Çiçək başı orta hesabla 30 sm diametrə qədər böyüyə bilir.
- Meyvə və toxum: Günəbaxanın toxumları qara və ya tünd qəhvəyi ləkəlidir, qida və yağ istehsalında geniş istifadə olunur.
Hibrid və Növlər
Günəbaxanın bir neçə növü və hibrid forması mövcuddur:
- Yağlıq günəbaxan: Əsas məqsəd toxumlarından bitki yağı çıxarmaqdır.
- Qida günəbaxanı: Toxumları qida kimi istifadə olunur, çərəz və süd məhsulları üçün uyğundur.
- Dekorativ günəbaxan: Bağ və parkların bəzəyi kimi yetişdirilir, böyük çiçəkləri ilə diqqət çəkir.
Hibrid sortlar adətən daha çox məhsuldarlıq verir və xəstəliklərə qarşı dayanıqlıdır.
Günəbaxanın Ekoloji Tələbləri
Günəbaxan bitkisi çox yönlü və müqavimətlidir, lakin daha yaxşı inkişaf üçün müəyyən ekoloji şərtlərə ehtiyacı var:
- İşıq: Günəbaxan tam günəş işığı tələb edir, kölgədə yaxşı böyümür.
- Torpaq: Yüngül, münbit, qumlu-torpaqlı və yaxşı drenajlı torpaqlar ideal hesab olunur.
- Rütubət: Quraqlığa dözümlü olsa da, toxumun inkişafı və yüksək məhsuldarlıq üçün orta səviyyədə rütubət lazımdır.
- İqlim: Mülayim və subtropik iqlim şəraitində ən yaxşı məhsul verir.
Günəbaxanın Becərilməsi
Günəbaxan becərilməsi kənd təsərrüfatı üçün mühüm mərhələlərdən ibarətdir. Onun düzgün yetişdirilməsi yüksək məhsuldarlıq üçün vacibdir.
1. Torpaq Hazırlığı
Torpaq becərilməyə başlamazdan əvvəl yaxşı işlənməlidir. Humus əlavə etmək bitkinin qidalanmasına kömək edir və torpağın su saxlamasını artırır.
2. Əkin
Günəbaxan toxumları yazın əvvəllərində torpağa səpilir. Toxumların dərinliyi 3–5 sm, sıra arası məsafə isə 50–70 sm olmalıdır. Bu, bitkilərin rahat böyüməsi və günəş işığından maksimum istifadə etməsi üçün vacibdir.
3. Suvarma
Günəbaxan quraqlığa dözümlü olsa da, toxumların cücərməsi və çiçəklərin yaxşı inkişafı üçün kifayət qədər suya ehtiyacı var. Suvarma xüsusilə bitkinin çiçək dövründə və toxumların formalaşması zamanı önəmlidir.
4. Gübrələmə
Azot, fosfor və kalium tərkibli gübrələr günəbaxanın məhsuldarlığını artırır. Bitki əsasən çiçək və toxum dövründə qida tələb edir.
5. Zərərvericilər və Xəstəliklər
Günəbaxan müxtəlif xəstəliklərdən və zərərvericilərdən təsirlənə bilər:
- Xəstəliklər: Botrit, qara ləkə, milçəkləmə xəstəlikləri.
- Zərərvericilər: Günəbaxan qurdları, yarpaq böcəkləri və milçəklər.
Mübarizə üçün bioloji və kimyəvi metodlardan istifadə edilir.
Günəbaxanın Məhsulu və İstifadəsi
Günəbaxan çox yönlü bir bitkidir və onun hər bir hissəsi müxtəlif sahələrdə istifadə olunur:
1. Toxumlar
Günəbaxan toxumları yüksək protein və yağ tərkibinə malikdir. Onlar qida sənayesində çərəz kimi, süd məhsullarında və müxtəlif bişirilmiş məhsullarda istifadə olunur.
2. Günəbaxan Yağı
Günəbaxan toxumlarından çıxarılan yağ həm yeməkdə, həm də sənayedə geniş tətbiq olunur. Yağ, ürək-damar sağlamlığı üçün faydalı olan doymamış yağ turşuları ilə zəngindir.
3. Heyvan Yemi
Günəbaxanın tumları və qalıqları heyvan yemi kimi istifadə olunur. Bu, xüsusilə mal-qaranın qidalanmasında əhəmiyyətlidir.
4. Dekorativ Məqsəd
Günəbaxan bağlarda və parklarda dekorativ bitki kimi əkilir. Onun parlaq sarı çiçəkləri estetik görünüş yaradır.
5. Sənaye Məhsulları
Günəbaxan yağı kosmetika, sabun və bioloji yanacaq istehsalında da istifadə olunur.
Faydaları
Günəbaxan bitkisi insan sağlamlığı üçün bir çox faydalara malikdir:
- Ürək-damar sağlamlığı: Günəbaxan yağı xolesterolu aşağı salır və ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır.
- Dəri sağlamlığı: Yağın tərkibində olan vitamin E dərini qidalandırır və yaşlanma əlamətlərini gecikdirir.
- Həzm sistemi: Günəbaxan toxumları lif baxımından zəngindir və həzm sistemini yaxşılaşdırır.
- İmmunitet sistemi: Vitamin və minerallarla zəngin olduğu üçün immuniteti gücləndirir.
Günəbaxanın Yetişdirilməsində İqlim və Mövsüm Əhəmiyyəti
Günəbaxan bitkisi xüsusilə günəşli və mülayim iqlim şəraitində yaxşı məhsul verir. İsti və nəmli iqlimlərdə xəstəliklərin riski artır, quraq iqlimlərdə isə məhsuldarlıq aşağı düşə bilər. Azərbaycanda günəbaxan əkinləri əsasən may və iyun aylarında həyata keçirilir, məhsul isə sentyabr-oktyabr aylarında yığılır.
Günəbaxanla Bağlı Maraqlı Faktlar
- Günəbaxan başı həmişə günəşə yönəlir – bu hadisəyə fototropizm deyilir.
- Günəbaxan toxumlarının sayı bir başda 2000-ə qədər ola bilər.
- Günəbaxan dünyanın bir çox ölkələrində milli simvol və ya dekorativ bitki kimi tanınır.
