İlan Haqqında Məlumat – Növləri, Zəhərli və Zəhərsiz İlanlar | Ətraflı Bələdçi
İlanlar Yer üzündə ən çox müzakirə olunan, bəzən qorxulan, bəzən də heyranlıq doğuran canlılardandır. Bu məqalə ilan haqqında məlumat axtaran oxucu üçün sıfırdan başlayaraq hərtərəfli, faktlara əsaslanan və oxunaqlı bir mənbə təqdim edir. Burada ilanların nə olduğu, necə yaşadığı, növləri, zəhərli olub-olmaması, davranışları, ekosistemdə rolu və insanlarla münasibəti kimi mövzular ardıcıl şəkildə izah olunur. Məqsədimiz mifləri kənara qoyub real biliklərlə tanış olmaqdır.
Ilan haqqinda melumat
İlan nədir?
İlanlar sürünənlər sinfinə aid olan, ayaqsız, uzun və elastik bədən quruluşuna malik onurğalı heyvanlardır. Onlar kərtənkələlərə yaxın qohum sayılır, lakin təkamül prosesində ayaqlarını itirmişlər. İlanların bədəni pullarla örtülüdür və bu pullar hərəkəti asanlaşdırır, eyni zamanda dərinin qorunmasına kömək edir.
Əsas xüsusiyyətlər:
- Ayaqsız bədən quruluşu
- Uzun onurğa sütunu (bəzən 400-dən çox fəqərə)
- Xarici qulaq və göz qapaqlarının olmaması
- Dillərinin ikiyə ayrılmış olması (qoxu hissi üçün)
İlanlar soyuqqanlıdır, yəni bədən temperaturları ətraf mühitdən asılıdır. Bu səbəbdən onları tez-tez günəşdə isinərkən görmək olar.
İlanların təkamülü və tarixi
Elmi araşdırmalara görə, ilanlar təxminən 100–150 milyon il əvvəl ortaya çıxıb. İlk ilanların yeraltı həyat tərzinə uyğunlaşdığı, ayaqlarını isə tədricən itirdiyi düşünülür. Fosil tapıntıları bəzi qədim ilan növlərinin hələ də kiçik arxa ayaqlara sahib olduğunu göstərir.
Zaman keçdikcə ilanlar müxtəlif mühitlərə uyğunlaşıb:
- Səhralar
- Meşələr
- Bataqlıqlar
- Dənizlər (dəniz ilanları)
Bu uyğunlaşma onları planetin ən geniş yayılmış sürünənlərindən birinə çevirib.
İlanların bədən quruluşu
Baş və çənə quruluşu
İlanların çənə quruluşu unikal hesab olunur. Onların alt çənə sümükləri bir-birinə sərt şəkildə bağlı deyil, elastik bağlarla birləşir. Bu xüsusiyyət ilanlara öz başlarından qat-qat böyük ovları udmağa imkan verir. Bir az qəribə səslənə bilər, amma ilan üçün bu, adi nahar deməkdir.
Dil və qoxu hissi
İlanların dili qoxu almaq üçün istifadə olunur. Dil havadakı kimyəvi hissəcikləri toplayaraq ağızdakı Yakobson orqanına ötürür. Beləliklə ilan ovunu, təhlükəni və hətta cütləşmə üçün uyğun fərdi müəyyən edir.
Dəri və pulcuqlar
İlan dərisi elastikdir və böyümə zamanı mütəmadi olaraq dəyişdirilir. Bu prosesə “dərinin soyulması” deyilir. Gənc ilanlar daha tez-tez, böyüklər isə daha nadir hallarda dəri dəyişir.
İlanların hərəkət üsulları
Ayaqsız olmalarına baxmayaraq, ilanlar son dərəcə effektiv hərəkət edə bilirlər. Əsas hərəkət növləri:
- Dalğavari hərəkət – Ən yayılmış üsuldur. İlan bədənini S formasında bükərək irəliləyir.
- Yan sürüşmə (sidewinding) – Xüsusilə səhralarda istifadə olunur.
- Düzxətli hərəkət – Ovuna yaxınlaşarkən səssiz və yavaş hərəkət.
- Ağacda hərəkət – Bəzi növlər budaqlarda ustalıqla hərəkət edir.
Bu mexanizmlər ilanları olduqca çevik ovçuya çevirir.
İlanların qidalanması
İlanlar əsasən yırtıcıdır. Onların qidası yaşadığı mühitə və növünə görə dəyişir:
- Siçanlar və digər gəmiricilər
- Qurbağalar
- Quşlar və yumurtalar
- Balıqlar
- Digər sürünənlər
İlanlar ovlarını ya boğaraq, ya da zəhərlə təsirsiz hala salaraq udurlar. Maraqlıdır ki, ilanlar ovlarını çeynəmir – bütöv şəkildə udurlar.
Zəhərli və zəhərsiz ilanlar
Zəhərli ilanlar
Zəhərli ilanlar xüsusi zəhər vəziləri və dişləri vasitəsilə ovuna və ya təhlükə zamanı düşməninə zəhər yeridir. Zəhərin tərkibi növə görə dəyişir:
- Sinir sistemini iflic edən zəhərlər
- Qanı laxtalandıran zəhərlər
- Əzələ toxumasını dağıdan zəhərlər
Məşhur zəhərli ilanlara kobra, gürzə, taypan və mərcan ilanı daxildir.
Zəhərsiz ilanlar
Zəhərsiz ilanlar ovlarını əsasən boğaraq öldürür. Piton və boa kimi növlər buna nümunədir. Zəhərsiz olmaları təhlükəsiz olduqları anlamına gəlmir, lakin insan üçün ölümcül riskləri çox aşağıdır.
İlanların yaşayış mühitləri
İlanlar demək olar ki, hər yerdə yaşaya bilir:
- Tropik meşələr
- Səhralar
- Dağlıq ərazilər
- Çay və göllər
- Dənizlər
Yalnız Antarktida kimi həddindən artıq soyuq bölgələrdə ilanlara rast gəlinmir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində də bir neçə ilan növü mövcuddur.
İlanların çoxalması
İlanların çoxalması iki əsas formada baş verir:
- Yumurta qoyan ilanlar – Yumurtaları isti və təhlükəsiz mühitdə buraxırlar.
- Canlı doğan ilanlar – Bala birbaşa ana bədənindən çıxır.
Cütləşmə mövsümündə erkək ilanlar dişilər uğrunda “rəqs”ə bənzər mübarizələr apara bilər. Bu səhnə təhlükəli görünsə də, əslində təbiətin adi bir qaydasıdır.
İlanların ekosistemdə rolu
İlanlar ekosistemin tarazlığını qoruyan vacib canlılardır. Onlar gəmiricilərin sayını nəzarətdə saxlayır, bu da kənd təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. İlanların yoxluğu zəncirvari problemlərə səbəb ola bilər.
Qısaca desək, ilanlar təbiətin “səssiz mühafizəçiləri”dir.
İlanlar və insanlar
İlan qorxusu (ofidiofobiya)
Bir çox insan ilanlardan instinktiv olaraq qorxur. Bu qorxu qədim dövrlərdən gələn bioloji reflekslərlə əlaqələndirilir. Lakin statistikaya görə, ilanlar insan üçün düşündüyümüzdən qat-qat az təhlükəlidir.
İlan sancması və təhlükəsizlik
İlan sancmaları nadir hallarda ölümcül olur və adətən ilan özünü müdafiə edərkən baş verir. Təbiətdə olarkən:
- Açıq yerlərdə ehtiyatlı olun
- Əlinizi görmədiyiniz yerlərə salmayın
- İlanı gördükdə onu təhrik etməyin
Bu sadə qaydalar riskləri minimuma endirir.
Miflər və yanlış inanclar
İlanlar haqqında çoxlu mif mövcuddur:
- “İlan insanı qəsdən təqib edir” – Yanlışdır
- “Bütün ilanlar zəhərlidir” – Yanlışdır
- “İlan süd içir” – Tamamilə mifdir
Elmi biliklər bu yanlış təsəvvürləri rahatlıqla təkzib edir.
Gələcəkdə ilanların qorunması
İqlim dəyişikliyi, yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi və qeyri-qanuni ovlanma ilan növlərini təhlükə altına salır. Gələcəkdə biomüxtəlifliyin qorunması üçün:
- Maarifləndirmə artırılmalı
- Təbii yaşayış mühitləri qorunmalı
- İnsan–vəhşi təbiət balansı saxlanmalıdır
İlanları qorumaq əslində öz gələcəyimizi qorumaq deməkdir.
