İmadəddin Nəsimi – Həyatı, Yaradıcılığı və Azərbaycan ədəbiyyatındakı Yeri
Azərbaycan ədəbiyyatı və ümumilikdə Şərq fəlsəfi-poetik düşüncəsi tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı əsrlər keçsə də unudulmur. Bu nadir simalardan biri də İmadəddin Nəsimidir. O, yalnız bir şair deyil, həm də dərin düşüncəli filosof, cəsarətli fikir adamı və humanist ideyaların carçısı idi. Nəsimi öz dövründə cəmiyyətin qəbul etmədiyi fikirləri açıq şəkildə söyləməsi ilə seçilmiş, bu yolda ağır bədəl ödəmiş, lakin düşüncələrindən geri çəkilməmişdir.
Imadeddin Nesimi haqqinda melumat
İmadəddin Nəsiminin qısa tanıtımı
İmadəddin Nəsimi XIV–XV əsrlərdə yaşamış Azərbaycan şairi və mütəfəkkiridir. O, Azərbaycan ədəbiyyatında ana dilində fəlsəfi poeziyanın banilərindən biri hesab olunur. Nəsimi həm klassik şeir formalarından ustalıqla istifadə etmiş, həm də dövrü üçün cəsarətli ideyalar irəli sürmüşdür.
Əsas açar sözlər:
- İmadəddin Nəsimi
- Nəsimi kimdir
- Azərbaycan şairi Nəsimi
- Nəsimi həyatı və yaradıcılığı
İmadəddin Nəsiminin doğulduğu yer və uşaqlıq illəri
Nəsiminin dəqiq doğum tarixi və yeri barədə tarixçilər arasında tam razılıq yoxdur. Ən geniş yayılmış fikrə görə, o, Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Bəzi mənbələrdə Bağdad və ya Təbriz göstərilsə də, Azərbaycan alimlərinin böyük əksəriyyəti Şamaxı versiyasını əsaslı hesab edir.
Uşaqlıq illəri haqqında məlumat azdır, lakin onun erkən yaşlarından elmə, dilə və dini-fəlsəfi məsələlərə maraq göstərdiyi məlumdur. Klassik Şərq təhsili almış Nəsimi ərəb və fars dillərini mükəmməl bilirdi.
Nəsiminin təhsili və intellektual formalaşması
İmadəddin Nəsimi dövrünün ən yaxşı elmi mərkəzlərində təhsil almışdı. O, aşağıdakı sahələrdə dərin biliklərə malik idi:
- İslam elmləri
- Fəlsəfə
- Məntiq
- Ərəb və fars ədəbiyyatı
- Təfsir və fiqh
Bu biliklər onun poeziyasında açıq şəkildə hiss olunur. Nəsimi şeirləri yalnız estetik deyil, eyni zamanda dərin məna və fəlsəfi yük daşıyır.
Hürufilik nədir və Nəsimi bu cərəyanla necə tanış oldu?
Hürufilik anlayışı
Hürufilik XIV əsrdə yaranmış mistik-fəlsəfi cərəyanlardan biridir. Bu təlimə görə:
- Kainatın sirri hərflərdə və sözlərdə gizlidir
- İnsan Allahın təcəssümüdür
- İlahi həqiqət insan simasında təzahür edir
Nəsimi və Fəzlullah Nəimi
Nəsimi hürufiliyin banisi olan Fəzlullah Nəimi ilə tanış olduqdan sonra bu təlimin ən böyük təbliğatçılarından birinə çevrildi. O, hürufiliyi yalnız qəbul etmədi, həm də poeziya dili ilə yaydı.
Bu seçim Nəsiminin həyatını kökündən dəyişdi.
İmadəddin Nəsiminin fəlsəfi baxışları
Nəsiminin fəlsəfəsinin mərkəzində insan dayanır. Onun əsas ideyaları bunlardır:
- İnsan ilahi mahiyyət daşıyır
- Həqiqət insanın öz daxilindədir
- Qorxu və kor itaət insanı azadlıqdan uzaqlaşdırır
- Elm və idrak ən böyük gücdür
Məşhur misralarından birində dediyi kimi (məzmun olaraq):
İnsan özünü dərk edərsə, kainatı dərk edər
Bu yanaşma dövrü üçün son dərəcə inqilabi idi.
Nəsiminin yaradıcılığı və əsərləri
Dillər üzrə yaradıcılığı
İmadəddin Nəsimi üç dildə yazıb:
- Azərbaycan türkcəsi
- Fars dili
- Ərəb dili
Lakin onun Azərbaycan dilində yazdığı şeirlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu şeirlər ana dilinin ədəbi dil kimi formalaşmasına böyük töhfə verib.
Əsas janrlar
Nəsiminin yaradıcılığında aşağıdakı janrlar üstünlük təşkil edir:
- Qəzəl
- Qəsidə
- Rübai
- Məsnəvi
Nəsimi poeziyasının əsas mövzuları
Nəsiminin şeirlərində tez-tez rast gəlinən mövzular:
1. İnsan və Tanrı münasibəti
2. Həqiqət axtarışı
3. Azad fikir və cəsarət
4. Zülmə qarşı etiraz
5. Sevgi və mənəvi kamillik
Bu mövzular onu sadəcə şair deyil, düşüncə lideri kimi də ön plana çıxarır.
Nəsiminin dili və üslubu
Nəsimi dövrünün ağır ərəb-fars təsirli ədəbiyyat fonunda sadə, lakin dərin Azərbaycan türkcəsi ilə seçilirdi. Onun dili:
- Axıcı
- Simvolik
- Fəlsəfi
- Emosional
Bu xüsusiyyətlər onun şeirlərini həm xalq, həm də ziyalılar üçün anlaşılan etmişdir.
Nəsiminin təqib olunması və faciəli ölümü
Hürufi ideyaların yayılması dövrün dini və siyasi dairələri tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilirdi. Nəsimi:
- Dəfələrlə təqib olunmuş
- Həbs edilmiş
- Sürgün həyatı yaşamışdır
Nəhayət, 1417-ci ildə Hələb şəhərində ağır işgəncələrlə edam edilmişdir. Onun ölümü fiziki son olsa da, ideyaları yaşamağa davam etdi.
İmadəddin Nəsiminin Azərbaycan ədəbiyyatındakı rolu
Nəsimi:
- Ana dilində fəlsəfi poeziyanın əsasını qoydu
- Şairin cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini göstərdi
- Sonrakı klassiklərə (Füzuli və başqaları) yol açdı
O, Azərbaycan ədəbiyyatında ideya və forma baxımından dönüş nöqtəsidir.
Nəsimi irsi müasir dövrdə
Bu gün Nəsimi:
- Məktəblərdə öyrədilir
- Filmlərə, tamaşalara mövzu olur
- Beynəlxalq səviyyədə tanınır
2019-cu ilin Azərbaycanda “Nəsimi İli” elan olunması onun irsinin aktual olduğunu bir daha sübut etdi.
