Kartof haqqinda melumat | Tarixi, faydaları və əkin üsulları
Kartof, dünya üzrə ən çox istehlak olunan tərəvəzlərdən biridir. Onun tərkibində yüksək miqdarda karbohidrat, vitaminlər və minerallar var, bu da onu həm qida, həm də iqtisadi baxımdan çox əhəmiyyətli edir. Kartof həm ev mətbəxində, həm də sənaye istehsalında geniş istifadə olunur. Bu məqalədə kartofun tarixi, bioloji xüsusiyyətləri, qidalandırıcı dəyəri, əkin üsulları və gələcəyi haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Kartof haqqinda melumat
Kartofun Tarixi və Yayılması
Kartof Cənubi Amerikada, xüsusilə Peru və Boliviyada yetişdirilən bir bitkidir. Orada təxminən 8 min il əvvəl əkin edilmişdir. XVI əsrdə ispaniyalı kəşfiyyatçılar kartofu Avropaya gətirdilər və burada tez bir zamanda yayılmağa başladı. Avropada kartof əvvəlcə dərman bitkisi kimi istifadə olunurdu, lakin daha sonra əsas qida məhsuluna çevrildi.
Azərbaycanda kartof XIX əsrdə yayılmağa başladı və indi milli mətbəxin ayrılmaz hissəsidir. Xüsusilə qış mövsümündə kartof yeməkləri, plov və sulu yeməklərin tərkibində geniş istifadə olunur.
Kartofun Bioloji Xüsusiyyətləri
Kartof, Solanaceae (Qaraçökəkilər) ailəsinə aiddir. Bitki bir illikdir və yer altında gövdədən əmələ gəlmiş yumrular yetişir. Kartofun əsas hissələri bunlardır:
- Kök sistemi: Bitkinin torpaqda yerləşən və su ilə mineral maddələri udan hissəsi.
- Yumru gövdə: Enerji ehtiyatı saxlayan hissədir, eyni zamanda əkin üçün də istifadə olunur.
- Yarpaqlar və çiçəklər: Fotosintez prosesi üçün yarpaqlar vacibdir, çiçəklər isə sortlara görə müxtəlif rəngdə ola bilər.
Kartofun yüzlərlə növü vardır. Məsələn, bişirməyə, qızartmağa və ya konservləşdirməyə uyğun sortlar var. Genetik müxtəlifliyi bitkinin xəstəliklərə qarşı dayanıqlılığını artırır.
Kartofun Qidalandırıcı Dəyəri
Kartof yüksək enerji mənbəyidir və tərkibində əsasən karbohidratlar olur. Həmçinin, protein və az miqdarda yağ da ehtiva edir. Vitamin və minerallar baxımından da zəngindir:
- Vitamin C: İmmuniteti gücləndirir, dəri və diş sağlamlığı üçün vacibdir.
- Kalium: Ürək və əzələ funksiyaları üçün önəmlidir.
- B vitaminləri: Enerji metabolizmasında iştirak edir.
Kartof həmçinin həzm sisteminə faydalıdır və orqanizmin enerji ehtiyacını tez təmin edir. Təbii, düzgün bişirilmiş kartofun faydaları cips və ya yağlı qızartmalardan qat-qat çoxdur.
Kartofun Əkin və İstehsalı
Kartof əkmək üçün münbit, yaxşı suvarılan torpaq lazımdır. Əkin mövsümü regiona görə dəyişir, amma Azərbaycanda əsasən yaz aylarında əkilir. Əkin zamanı diqqət yetiriləcək əsas məqamlar:
- Torpaq hazırlanması: Yumruların yaxşı inkişafı üçün torpaq yumşaq və yaxşı havalanan olmalıdır.
- Suvarma: Kartof bitkisi suyu sevən bitkidir, lakin həddindən artıq su köklərə zərər verə bilər.
- Gübrələmə və xəstəliklər: Bitki üçün azot, fosfor və kalium tərkibli gübrələr vacibdir. Xəstəliklərin qarşısını almaq üçün isə rotasiya və qoruyucu tədbirlər tətbiq olunur.
Məhsul yığımı isə bitkinin yarpaqları saraldıqdan sonra aparılır. Yığılmış kartof uzun müddət quru, sərin və qaranlıq şəraitdə saxlanmalıdır.
Kartofun İqtisadi və Sosial Əhəmiyyəti
Kartof dünya üzrə vacib iqtisadi məhsuldur. Azərbaycanda da kartof istehsalı kənd təsərrüfatının mühüm hissəsini təşkil edir. Kiçik fermer təsərrüfatları üçün isə kartof həm qida, həm də gəlir mənbəyidir.
Dünya bazarında kartof həm təzə, həm də emal olunmuş formada satılır. Kartof istehsalı artdıqca, ölkələr ərzaq təhlükəsizliyini təmin edə və ixrac imkanlarını genişləndirə bilirlər.
Kartofdan Hazırlanan Məhsullar
Kartofun istifadəsi çoxşaxəlidir. Qida sənayesində kartofdan cips, püresi, konserv və un hazırlanır. Ev mətbəxində isə kartof plov, sulu yemək, qızartma və salatlarda əsas komponentdir.
Bundan əlavə, kartof bəzən sənaye məqsədlərində də istifadə olunur. Məsələn, nişasta istehsalında və bioyanacaq hazırlanmasında kartofdan yararlanılır.
Kartofun Gələcəyi və Yeni Texnologiyalar
Kartof istehsalında yeni texnologiyalar və genetik modifikasiya mühüm rol oynayır. Yeni sortlar xəstəliklərə və quraqlığa daha dayanıqlıdır.
Dayanıqlı əkin metodları ekoloji baxımdan faydalıdır və torpağın məhsuldarlığını qoruyur. Gələcəkdə kartof istehsalı qlobal ərzaq tələbatını qarşılamaq üçün daha da artırılacaq.
