Dmitri Mendeleyev və Periyodik Cədvəl | Kimya Elminin Böyük Alimi
Dmitri İvanoviç Mendeleyev (1834–1907) kimya elminin inkişafında əvəzsiz rol oynayan böyük alimlərdən biridir. Onun adı ilə bağlı ən məşhur nailiyyət – Periyodik Cədvəldir. Bu kəşf kimya sahəsində inqilabi dəyişikliklərə yol açmış, elementlərin və onların xassələrinin sistematik şəkildə öyrənilməsini təmin etmişdir.
Mendeleyevin həyatı və elmi fəaliyyəti yalnız kimya ilə məhdudlaşmır. O, təhsil, iqtisadiyyat və sənaye sahələrində də mühüm töhfələr vermişdir. Bu məqalədə biz Mendeleyevin həyatı, elmi kəşfləri, periyodik cədvəlin yaradılması prosesi və onun dünyaya təsiri haqqında ətraflı məlumat verəcəyik
Mendeleyev haqqinda melumat.
Dmitri Mendeleyevin Həyatı
Uşaqlıq və Təhsil
Dmitri İvanoviç Mendeleyev 8 fevral 1834-cü ildə Rusiya İmperiyasının Tobolsk şəhərində anadan olmuşdur. Onun valideynləri İvan Pavloviç və Mariya Dmitrievna Mendeleyevlərdir. Ailənin iqtisadi vəziyyəti yaxşı deyildi; Mendeleyev yetkin yaşına qədər valideynlərinin maddi çətinlikləri ilə qarşılaşmışdır.
Mendeleyev məktəb illərində təbiət elmlərinə böyük maraq göstərmiş və xüsusilə kimya ilə həvəslə məşğul olmuşdur. 1850-ci ildə Sankt-Peterburq Universitetinin Fizika və Riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş, burada kimya və fizika sahəsində dərin biliklər qazanmışdır.
Erkən Karyera
Universiteti bitirdikdən sonra Mendeleyev müxtəlif elmi institutlarda işləməyə başlamışdır. O, həm müəllim, həm də tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun elmi maraqları əsasən kimyanın müxtəlif sahələrinə – elementlərin xassələri, kimyəvi reaksiyalar və birləşmələrin quruluşu – yönəlmişdir.
Mendeleyevin Elmi Karyerası və Nailiyyətləri
Periyodik Qanunun Yaradılması
Mendeleyevin ən böyük elmi nailiyyəti Periyodik Qanunun kəşfidir. 1869-cu ildə o, elementləri atom kütlələrinə görə sıralamış və müəyyən xassələrin dövrü olaraq təkrarlanmasını müşahidə etmişdir.
Periyodik Cədvəl aşağıdakı əsas prinsiplər üzərində qurulmuşdur:
- Elementlərin Atom Kütləsi: Hər elementin müəyyən atom kütləsi vardır.
- Xassələrin Dövriliyi: Atom kütləsinə görə elementlərin xassələri müəyyən dövr təkrarı ilə dəyişir.
- Boşluqların Qəbul Edilməsi: Hələ kəşf edilməmiş elementlərin mövcud ola biləcəyini və onların xassələrini proqnozlaşdırmaq.
Bu cədvəl sayəsində Mendeleyev 63 elementin xassələrini sistemləşdirmiş və gələcəkdə kəşf ediləcək elementlər üçün proqnozlar vermişdir. Məsələn, gallium (eka-alüminium), germanium (eka-silikon) və skandium (eka-boron) elementlərinin kəşfi onun proqnozlarına uyğun olmuşdur.
Digər Elmi İşləri
Mendeleyev yalnız periyodik cədvəl ilə məşğul olmayıb. Onun digər elmi nailiyyətləri bunlardır:
- Mayelərin Temperatur və Sıxlıq Araşdırmaları: Mendeleyev mayelərin temperatur və sıxlıq xassələrini araşdırmışdır.
- Kimyəvi Birləşmələr: O, spirt və digər üzvi birləşmələrin kimyəvi xüsusiyyətlərini öyrənmişdir.
- Texniki Kimya: Mendeleyev sənaye sahəsində kimyanın tətbiqi üzərində çalışmış, xüsusilə neft emalı və qazların təhlili ilə bağlı araşdırmalar aparmışdır.
Mendeleyevin Periyodik Cədvəlinin Xüsusiyyətləri
Dövri Cədvəl
Mendeleyevin cədvəli dövrilik prinsipinə əsaslanır. Yəni, elementlər atom kütləsinə görə sıralandıqda onların kimyəvi və fiziki xassələri müəyyən dövrlərlə təkrarlanır. Bu prinsiplər sayəsində elementlərin qrupları və dövrləri formalaşır.
- Qruplar: Oxşar kimyəvi xassələrə malik elementlər vertikal sütunlarda yerləşir.
- Dövrlər: Atom kütləsi artdıqca elementlərin xassələri horizontal olaraq dəyişir.
Boşluqların Əhəmiyyəti
Mendeleyev cədvəldə bəzi yerləri boş qoymuşdur. O, bu boşluqların hələ kəşf edilməmiş elementlər üçün olduğunu proqnoz etmişdir. Bu yanaşma onun elmi dəqiqliyini göstərir. Boşluqlar gələcəkdə yeni elementlərin tapılması üçün yol açmışdır.
Nümunə Elementlər
Mendeleyevin proqnozlarına uyğun olaraq tapılmış bəzi elementlər:
- Eka-alüminium → Gallium
- Eka-silikon → Germanium
- Eka-boron → Scandium
Bu kəşflər Mendeleyevin metodologiyasının doğruluğunu sübut etmişdir.
Mendeleyev və Tətbiqi Kimya
Mendeleyev yalnız nəzəri kimya ilə məşğul olmamış, sənaye sahəsinə də böyük töhfələr vermişdir:
- Neft Sənayesi: O, neftin distillə proseslərini təkmilləşdirmiş, yanacaq xassələrini artırmaq üçün təcrübələr aparmışdır.
- Şüşə və Seramik Sənayesi: Mendeleyev şüşə və keramikanın kimyəvi tərkibini optimallaşdırmışdır.
- Qazların Təhlili: O, təmiz qazların və qarışıqların xüsusiyyətlərini öyrənərək sənaye texnologiyalarına tətbiq etmişdir.
Mendeleyevin Təhsil və Elmi Fəaliyyəti
Mendeleyev həmçinin təhsil sahəsində mühüm rol oynamışdır:
- Sankt-Peterburq Universitetində dərs demiş, gənc alimlərin yetişməsinə kömək etmişdir.
- Rusiya elmi cəmiyyətlərinə üzv olmuş və kimya elminin inkişafına töhfə vermişdir.
- Elmi əsərləri bir çox universitetdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunmuşdur.
Onun təhsil sahəsində fəaliyyəti Rusiya elminin inkişafında uzunmüddətli təsir yaratmışdır.
Mendeleyevin Təsiri və Mirası
Dünyada Kimyaya Təsiri
Mendeleyevin periyodik cədvəli dünyada kimya elminin strukturunu dəyişmişdir:
- Elementlərin Sistematik Təsnifatı: Kimya elminin əsasını təşkil etmişdir.
- Yeni Elementlərin Kəşfi: Onun proqnozları yeni elementlərin tapılmasına istiqamət vermişdir.
- Təhsil və Tədqiqat: Kimya dərslikləri və laboratoriya işləri Mendeleyevin cədvəlinə əsaslanır.
Mədəni və Elmi Təsir
Mendeleyev yalnız alim kimi deyil, həm də mədəni sima kimi tanınır. Onun adı universitetlər, laboratoriyalar və elmi mərkəzlər tərəfindən yaşadılır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində onun xatirəsinə heykəllər ucaldılmışdır.
Mendeleyev və Şəxsi Keyfiyyətləri
Mendeleyev həm də çox yönlü şəxsiyyət olmuşdur:
- Yaradıcı və Sistematik: Hər elmi problemin həllində metodik və analitik yanaşma göstərmişdir.
- Maraqlı və Maraqlı: O, musiqi, ədəbiyyat və iqtisadiyyatla maraqlanmışdır.
- Qətiyyətli və Səbirli: Yeni elementlərin tapılması və cədvəlin yaradılması prosesində heç vaxt təslim olmamışdır.
Bu keyfiyyətlər onun həm alim, həm də pedaqoq kimi böyük uğur qazanmasına səbəb olmuşdur.
Mendeleyevin Elmi Əsərləri
Mendeleyev müxtəlif sahələrdə çoxsaylı elmi əsərlər yazmışdır. Onların arasında:
- “Periyodik qanun haqqında” – Mendeleyevin əsas elmi işi, 1869-cu ildə nəşr olunmuşdur.
- Kimya dərslikləri və laboratoriya rəhbərlikləri – Rusiyada kimya təhsilinin inkişafına töhfə vermişdir.
- Sənaye və texniki araşdırmalar – Neft və qaz, keramika və şüşə sahələrində tətbiqi kimya işləri.
