Nəsli Kəsilməkdə Olan Heyvanlar | Səbəblər, Nümunələr və Qorunma Yolları
Yer kürəsi milyonlarla il ərzində saysız-hesabsız canlı növünə ev sahibliyi edib. Ancaq bu gün bir həqiqət var ki, onu görməməzlikdən gəlmək mümkün deyil: heyvan növlərinin nəsli sürətlə kəsilir. Alimlərin fikrincə, hazırda dünyada hər gün bir neçə canlı növü tamamilə yox olma riski ilə üz-üzədir. Bu, sadəcə statistik rəqəm deyil — bu, gələcək nəsillərin görə bilməyəcəyi canlılar deməkdir.
Nesli kesilmekde olan heyvanlar
Nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar nə deməkdir?
Anlayışın sadə izahı
Nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar — təbii mühitdə sayı kritik dərəcədə azalan və yaxın gələcəkdə tamamilə yox olma riski olan canlı növləridir. Əgər bu azalma davam edərsə və müdaxilə olunmazsa, həmin növ Yer üzündən birdəfəlik silinə bilər.
Burada vacib bir məqam var: nəsli kəsilmək təhlükəsi təkcə “bir-iki heyvan qalıb” demək deyil. Bəzən minlərlə fərdi olan növlər də risk altında ola bilər, çünki:
- çoxalma sürəti aşağıdır,
- yaşayış mühiti məhv edilir,
- genetik müxtəliflik azalır.
Beynəlxalq təsnifat (IUCN)
Nəsli kəsilməkdə olan heyvanların vəziyyəti əsasən Təbiəti Mühafizə üzrə Beynəlxalq İttifaq (IUCN) tərəfindən qiymətləndirilir. Bu təşkilat növləri aşağıdakı kateqoriyalara ayırır:
- Az riskli (Least Concern)
- Yaxın təhlükə altında (Near Threatened)
- Həssas (Vulnerable)
- Nəsli kəsilməkdə olan (Endangered)
- Kritik təhlükə altında (Critically Endangered)
- Təbiətdə nəsli kəsilmiş (Extinct in the Wild)
- Tamamilə nəsli kəsilmiş (Extinct)
Bu siyahıda aşağıya doğru getdikcə vəziyyət daha ciddi olur. Yəni “kritik təhlükə altında” olan növlər üçün vaxt demək olar ki, geri sayır.
Nəsli kəsilməyin əsas səbəbləri
Heyvanların nəsli təsadüfən kəsilmir. Bunun arxasında bir sıra insan mənşəli və təbii amillər dayanır.
1. Yaşayış mühitinin məhv edilməsi
Bu, nəsli kəsilmənin ən əsas səbəbidir. Meşələrin qırılması, bataqlıqların qurudulması, şəhərlərin genişlənməsi nəticəsində heyvanlar:
- sığınacaq tapmır,
- qida mənbəyini itirir,
- çoxalma imkanlarını itirir.
Məsələn, tropik meşələrin məhv edilməsi minlərlə heyvan növünü birbaşa təhlükə altına salır. Meşə yoxdursa, meşə heyvanı da yoxdur — riyaziyyat sadədir.
2. Qanunsuz ov və ticarət
Bir çox heyvan növü:
- dərisi,
- dişi,
- buynuzu,
- dərman məqsədilə istifadə edilən orqanları
üçün ovlanır. Qanunsuz heyvan ticarəti bu gün də milyardlarla dollarlıq qlobal bir problemdir.
Məsələn:
- Fil — dişi üçün
- Kərgədan — buynuzu üçün
- Pələng — dərisi və sümükləri üçün
ovlanır.
3. İqlim dəyişikliyi
İqlim dəyişikliyi heyvanların uyğunlaşdığı təbii balansı pozur:
- temperatur artır,
- buzlaqlar əriyir,
- dəniz səviyyəsi qalxır.
Xüsusilə qütb bölgələrində yaşayan heyvanlar (məsələn, qütb ayıları) bu dəyişikliklərə çox həssasdır.
4. Çirklənmə
Su, hava və torpaq çirklənməsi:
- heyvanların sağlamlığına zərər verir,
- qida zəncirini pozur,
- çoxalma qabiliyyətini azaldır.
Plastik tullantılar dəniz canlıları üçün ayrıca bir fəlakətdir. Dəniz tısbağaları plastik torbaları meduza zənn edib yeyirsə, problem ciddidir.
5. İnvaziv növlər
Başqa ərazilərdən gətirilən və yerli ekosistemə uyğun olmayan canlılar:
- yerli növlərin qidasını əlindən alır,
- onları ovlayır,
- xəstəlik yayır.
Bu da zəif olan növlərin daha tez yox olmasına səbəb olur.
Nəsli kəsilməkdə olan heyvanlara nümunələr
1. Qütb ayısı (Polar Bear)
Status: Həssas (Vulnerable)
Əsas təhlükə: İqlim dəyişikliyi
Qütb ayıları buzlaqlar üzərində ov edir. Buzlar əriyəndə isə ov da gedir. Bu heyvanlar üzgüçü olsa da, min kilometrlərlə üzmək məcburiyyətində qalmaq onların gücündən artıqdır.
2. Amur pələngi
Status: Nəsli kəsilməkdə olan (Endangered)
Əsas təhlükə: Qanunsuz ov və meşələrin qırılması
Dünyada cəmi bir neçə yüz Amur pələngi qalıb. Onlar əsasən Rusiya və Çin ərazilərində yaşayır.
3. Afrika fili
Status: Təhlükə altında
Əsas təhlükə: Diş üçün ovlanma
Filler ekosistemdə “mühəndis” rolunu oynayır. Onlar yox olarsa, bir çox bitki və heyvan növü də təhlükə altına düşər.
4. Dəniz tısbağaları
Status: Bir çox növü nəsli kəsilməkdə olan
Əsas təhlükə: Plastik çirklənmə, sahil tikintisi
Tısbağalar milyonlarla ildir mövcuddur, amma plastiklə mübarizədə bu qədər “təcrübəli” deyillər.
5. Qar bəbiri
Status: Həssas
Əsas təhlükə: Yaşayış mühitinin azalması
Qar bəbirləri dağlıq ərazilərdə yaşayır və çox nadir görünür. Onların azalması dağ ekosisteminin zəiflədiyini göstərir.
Nəsli kəsilmənin ekosistemə təsiri
Heyvanların yox olması təkcə bir növün itməsidir deyə düşünmək səhvdir. Əslində bu, zəncirvari təsir yaradır.
Qida zəncirinin pozulması
Bir yırtıcı yox olarsa:
- ov heyvanları nəzarətsiz çoxalır,
- bitki örtüyü məhv olur,
- torpaq eroziyası artır.
Bioloji müxtəlifliyin azalması
Bioloji müxtəliflik nə qədər azdırsa, ekosistem bir o qədər zəifdir. Zəif sistem isə dəyişikliklərə daha az davamlıdır.
İnsan həyatına təsir
Bəli, bu problem insana da təsir edir:
- qida təhlükəsizliyi azalır,
- xəstəlik riski artır,
- təbii resurslar tükənir.
Yəni məsələ təkcə heyvanları sevmək deyil, öz gələcəyimizi qorumaqdır.
Nəsli kəsilməkdə olan heyvanların qorunması yolları
1. Qoruqlar və milli parklar
Təbii ərazilərin qorunması heyvanlar üçün təhlükəsiz mühit yaradır.
2. Qanunvericilik və nəzarət
Qanunsuz ova qarşı sərt cəzalar çox önəmlidir.
3. Maarifləndirmə
İnsan bilmədiyini qorumur. Maarifləndirmə kampaniyaları davranışları dəyişə bilər.
4. Davamlı həyat tərzi
- Plastik istifadəsinin azaldılması
- Təkrar emal
- Ekoloji məhsullara üstünlük
Kiçik addımlar böyük fərq yarada bilər.
Gələcəyə baxış: Ümid varmı?
Yaxşı xəbər budur: bəli, ümid var. Bəzi növlər vaxtında görülən tədbirlər sayəsində bərpa olunmağa başlayıb. Deməli, doğru addımlar atılarsa, nəticə mümkündür.
Gələcəkdə:
- texnologiya ilə qoruma üsulları inkişaf edəcək,
- beynəlxalq əməkdaşlıq güclənəcək,
- ekoloji şüur artacaq.
Əsas məsələ vaxtında hərəkət etməkdir. Təbiət bizə çox şey verib — indi növbə bizdədir.
