Şəki Xan Sarayı – Tarixi, Memarlığı və UNESCO İrs Siyahısındakı Əhəmiyyəti

January 17, 2026

11 3 minutes read

Azərbaycanın zəngin tarixi və mədəni irsinin ən parlaq nümunələrindən biri Şəki Xan Sarayıdır. Bu saray həm memarlıq baxımından, həm də tarixi əhəmiyyətinə görə ölkəmizdə unikal abidə hesab olunur. Şəki Xan Sarayı yalnız Şəki şəhərinin deyil, bütün Azərbaycanın turizm xəritəsində önəmli bir yer tutur. 18-ci əsrdə inşa edilmiş bu saray həm tarixçilərin, həm də turistlərin maraq dairəsindədir. Məqaləmizdə biz sarayın tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri, daxili dekorasiyası, əhəmiyyəti və qorunması haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.

Şeki xan sarayı haqqında melumat

Şəki Xan Sarayının Tarixi

Sarayın yaranma tarixi

Şəki Xan Sarayı 18-ci əsrin sonları – 1797-ci ildə Şəki xanı Hacı Həsən xan tərəfindən inşa edilmişdir. Saray əsasən yaz-yay mövsümündə xanın ailəsi və qonaqları üçün yaşayış və rəsmi tədbirlər məqsədilə istifadə olunmuşdur. Saray, Şəki xanlığının siyasi və mədəni mərkəzi kimi fəaliyyət göstərib.

Şəki xanlığı Azərbaycan tarixində mühüm rol oynamış, həm Qafqazın, həm də Azərbaycanın mədəni və ticarət həyatında fəal iştirak etmişdir. Saray bu baxımdan yalnız inzibati bina deyil, eyni zamanda mədəniyyət və diplomatiya məkanı olmuşdur.

Tarixi hadisələr

Saray uzun illər boyunca xanın iqamətgahı kimi fəaliyyət göstərmiş, burada müxtəlif diplomatik görüşlər, dövlət işləri və məhkəmə işləri həyata keçirilmişdir. 19-cu əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Azərbaycan üzərində təsiri artdıqca, saray həm siyasi, həm də mədəni dəyişikliklərə şahid olmuşdur.

XX əsrdə saray bir müddət yaşayış yerindən çıxaraq muzey kimi istifadə edilməyə başlanmışdır. 1960-cı illərdə sarayın əsaslı bərpasına başlanmış, bu proses onun orijinal memarlıq üslubunu qorumağa yönəldilmişdir.

Şəki Xan Sarayının Memarlıq Xüsusiyyətləri

Ümumi quruluş

Şəki Xan Sarayı iki mərtəbəli bir tikilidir. Sarayın memarlıq üslubu Azərbaycan-Şərq memarlığına xas xüsusiyyətləri daşıyır. Binanın xarici fasadı sadə, lakin daxili dekorasiyası zəngin və rəngarəngdir. Sarayın ən diqqətçəkən hissəsi onun şüşə mozaika və mural işləmələridir.

Sarayın əsas komponentləri bunlardır:

Yaz və yay zalı – böyük şüşə pəncərələri və dekorativ tavanı ilə seçilir. Bu zal xanın ailəsi və qonaqları üçün qəbul otağı kimi istifadə olunmuşdur.
İcra otaqları – dövlət işlərinin aparıldığı məkanlar.
Mətbəx və xidmət otaqları – sarayın gündəlik fəaliyyətini təmin edən məkanlar.

Materiallar və tikinti texnikası

Sarayın inşasında əsasən daş, ağac və şüşə materiallardan istifadə edilmişdir. Xüsusilə ağacdan hazırlanmış pəncərə və qapılar xüsusi oyma işləri ilə bəzədilmişdir. Sarayın divarları palçıq qarışığı ilə möhkəmləndirilmiş daşlarla tikilmişdir, bu da onun uzunömürlülüyünü təmin etmişdir.

Daxili dekorasiya və rəng palitrası

Şəki Xan Sarayı daxili dekorasiyasında şüşə mozaika, mural və fresk texnikaları ilə zənginləşdirilmişdir. Xüsusilə “şəbəkə işləri” adlanan şüşə mozaikalar sarayın ən məşhur xüsusiyyətlərindəndir. Bu işlər Şəki memarlığının incəlik və sənətkarlığını əks etdirir.

Sarayın rəng palitrası əsasən mavi, qırmızı, yaşıl və qızılı rənglərdən ibarətdir. Bu rənglər həm estetik gözəllik yaradır, həm də Azərbaycan mədəniyyətində rənglərin simvolik mənalarını əks etdirir. Məsələn, mavi sakitlik və sülh, qırmızı isə güc və qüdrət simvoludur.

Şəki Xan Sarayının Əhəmiyyəti

Tarixi əhəmiyyət

Saray Şəki xanlığının siyasi və mədəni həyatının mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Burada xanın ailəsi, yaxın dostları və diplomatlar bir araya gələrək dövlət işlərini müzakirə edirdilər. Saray həm də Azərbaycanın feodal dövr mədəniyyətinin qoruyucu abidəsi sayılır.

Mədəni əhəmiyyət

Şəki Xan Sarayı yalnız siyasi baxımdan deyil, həm də mədəni baxımdan önəmlidir. Sarayın iç dekorasiyası Azərbaycan xalqının incəsənət ənənələrini əks etdirir. Burada istifadə olunan şəbəkə və fresk işləri Azərbaycan xalçalarının və miniatür rəssamlığının elementlərini özündə birləşdirir.

Turizm baxımından əhəmiyyəti

Şəki Xan Sarayı bu gün Azərbaycanın ən məşhur turizm obyektlərindən biridir. Hər il minlərlə turist sarayı ziyarət edir, onun tarixi və memarlıq xüsusiyyətlərini öyrənir. Saray həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə Azərbaycan mədəniyyətini tanıtmaq üçün önəmli rol oynayır.

Şəki Xan Sarayının Bərpası və Qorunması

Sarayın qorunması və bərpası Azərbaycan mədəni irsi üçün xüsusi önəm daşıyır. XX əsrin ikinci yarısında saray ciddi bərpa işlərinə başlanmışdır. Bu işlər zamanı:

Tarixi dekorasiyaların bərpası,
Divar və tavanların möhkəmləndirilməsi,
Orijinal materialların qorunması və yenidən tətbiqi həyata keçirilmişdir.

Bərpa işləri nəticəsində saray həm tarixi orijinallığını qorumuş, həm də turistlər üçün təhlükəsiz və rahat bir məkana çevrilmişdir.

Şəki Xan Sarayının Memarlıq Üslubunun Unikallığı

Şəbəkə və şüşə mozaikalar

Sarayın ən məşhur xüsusiyyəti şəbəkə işləridir. Bu texnika ilə hazırlanmış pəncərələr işığın otağa düşmə formasını unikal edir. Gün işığı sarayın içində müxtəlif rənglərdə əks olunur və bu, sarayın daxili dekorasiyasına xüsusi gözəllik qatır.

Fresk və mural işləri

Sarayın divar və tavanlarında yer alan fresk və mural işləri Azərbaycan xalqının həyatını, təbiətini və mədəniyyətini əks etdirir. Burada çiçək, heyvan və mənzərə motivləri geniş istifadə olunmuşdur.

Tikinti texnikasının müasirləşdirilməsi

Bərpa zamanı tarixi texnika qorunaraq müasir tikinti metodları ilə birləşdirilmişdir. Bu, sarayın həm estetik, həm də funksional baxımdan uzun müddət istifadəsini təmin edir.

Ziyarətçi Təcrübəsi

Şəki Xan Sarayı ziyarətçilərə yalnız tarixi abidəni görmək imkanı yaratmır, həm də onların Azərbaycan mədəniyyəti ilə yaxından tanış olmasına şərait yaradır. Sarayın daxilində ekskursiya zamanı ziyarətçilər:

Tarixi zal və otaqları,
Şəbəkə və şüşə mozaikaları,
Fresk və mural işlərini,
Xanın həyat tərzi və dövrün memarlıq xüsusiyyətlərini öyrənirlər.

Fotoqrafiya və turizm məsləhətləri

Sarayın ziyarətçiləri üçün fotoqrafiya icazəsi verilir, lakin bəzən müəyyən otaqlarda işıq və təhlükəsizlik səbəbi ilə məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Ziyarətçilər üçün ən yaxşı zaman yaz və payız mövsümüdir, çünki bu vaxt Şəki şəhəri gözəl mənzərələr və xoş hava ilə qonaqları qarşılayır.

Şəki Xan Sarayının UNESCO Siyahısına Daxil Olması

Şəki Xan Sarayı 2019-cu ildə UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bu, sarayın yalnız yerli deyil, beynəlxalq əhəmiyyətini də göstərir. UNESCO tərəfindən sarayın daxil edilməsi onun qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması üçün mühüm addım olmuşdur.

UNESCO tərəfindən sarayın qorunması üçün tövsiyələr bunlardır: