Şokolad – bu söz eşidildikdə, çoxumuzun ağlına ilk gələn dadlı desert, xoşbəxtlik hissi və ya körpəlikdən qalma şirin xatirələrdir. Lakin bu qəhvəyi qida, sadəcə bir şirniyyatdan çox daha fazlasını ifadə edir. Min illər əvvəl Mərkəzi və Cənubi Amerikada, xüsusilə də Mayya və Astek sivilizasiyalarında kakao ağacının toxumlarından hazırlanan şokolad, yalnız bir qida deyil, həm də dəyərli bir mübadilə vasitəsi, dini ayinlərin bir hissəsi və hətta dərman kimi istifadə olunmuşdur. Zaman keçdikcə, şokoladın resepti və istehsal üsulları dəyişsə də, onun insan sağlamlığına təsiri barədə aparılan tədqiqatlar, bu qədim qidanın heyrətamiz faydalarını ortaya qoymaqdadır. Bu məqalədə, şokoladın qədim dövrlərdən bu günə qədər olan səyahətini izləyəcək, onun tərkibindəki sirli maddələri, elmi cəhətdən sübut olunmuş sağlamlıq faydalarını və bu faydaların necə əldə olunduğunu ətraflı şəkildə araşdıracağıq.
Kakao: Şokoladın Sağlamlıq Mənbəyi
Şokoladın sağlamlıq faydalarının əsasını təşkil edən əsas komponent kakao bitkisidir (Theobroma cacao). Adı yunan dilində ‘Tanrıların qidası’ mənasını verən kakao, təkcə dadı ilə deyil, həm də zəngin antioksidant və minerallarla dolu olması ilə tanınır. Qədim sivilizasiyalar, kakaonun müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində, enerji səviyyəsini artırmaqda və hətta cinsi gücü yüksəltməkdə istifadə olunduğuna inanırdılar. Müasir elmi tədqiqatlar da bu inancların əsaslı olduğunu təsdiqləyir. Kakaonun tərkibində flavanoidlər, xüsusilə də epikatexin kimi güclü antioksidantlar bol miqdarda mövcuddur. Bu birləşmələr, orqanizmdəki zərərli sərbəst radikallarla mübarizə apararaq hüceyrələri oksidativ stressdən qoruyur. Oksidativ stress isə bir çox xroniki xəstəliklərin, o cümlədən ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng və yaşlanma prosesinin sürətlənməsinin əsas səbəblərindən biridir. Eyni zamanda, kakao maqnezium, dəmir, sink, mis və manqan kimi vacib minerallarla da zəngindir. Bu minerallar, orqanizmin normal fəaliyyəti üçün, immunitet sisteminin gücləndirilməsi, sümük sağlamlığı və enerji istehsalı kimi bir çox prosesdə mühüm rol oynayır. Buna görə də, şokoladın faydalarından bəhs edərkən, ilk növbədə kakaonun özünün sağlamlıq dəyərini qeyd etmək vacibdir.
Qədim Sivilizasiyalarda Şokoladın Rolu
Şokoladın tarixi, eramızdan 1500 il əvvələ, Mərkəzi Amerikada yaşayan Olmeklərə qədər uzanır. Lakin şokoladın istifadəsi və mədəni əhəmiyyəti ən çox Mayya və Astek sivilizasiyaları ilə əlaqələndirilir. Bu qədim xalqlar üçün kakao toxumları təkcə qida mənbəyi deyil, həm də dəyərli bir valyuta, müqəddəs içki və müxtəlif sosial-dini mərasimlərin ayrılmaz hissəsi idi. Mayyalar, kakaonu ‘xocolatl’ adlandırır və onu acı, ədviyyatlı bir içki kimi hazırlayırdılar. Bu içki, adətən su, ədviyyatlar (istiot, vanil), bal və ya meyvə şirələri ilə qarışdırılaraq istehlak edilirdi. Xocolatl, yalnız zadəganlar, döyüşçülər və kahinlər tərəfindən içilirdi və onun istehsalı xüsusi qayğı tələb edirdi. Asteklər də kakaoya böyük dəyər verirdilər. Onlar kakaonu ‘kakahuatl’ adlandırır və onu pul vahidi kimi istifadə edirdilər. Bir dəvəquşu yumurtası müqabilində 10 kakao toxumu verilirdi. Asteklər də kakaonu acı içki kimi qəbul edir, lakin onu daha çox müharibə tanrısı Tlalok və bilik tanrısı Quetzalcoatl ilə əlaqələndirirdilər. Hətta, Astek imperatoru Montezuma, gündə ən azı 50 stəkan xocolatl içdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu içkinin ona güc verdiyinə və canlandırdığına inanılırdı. Avropalılar ilk dəfə 16-cı əsrdə, Xuan de Qrijalva və daha sonra Hernan Kortesin ekspedisiyaları zamanı bu qədim içki ilə tanış oldular. Lakin Avropada şokoladın populyarlaşması, onun şəkər və süd ilə qarışdırılaraq daha şirin hala gətirilməsindən sonra baş verdi. Beləliklə, qədim dövrlərdə şokoladın istifadəsi, müasir dövrdəki şirin desertlərdən fərqlənsə də, onun sağlamlıq və enerji verici xüsusiyyətlərinə olan inam hər zaman qorunub saxlanılmışdır.
Şokoladın Ürək Sağlamlığına Təsiri
Şokoladın, xüsusilə də tünd şokoladın ürək-damar sağlamlığına olan müsbət təsirləri, son illərdə aparılan çoxsaylı elmi tədqiqatların diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu faydaların əsas səbəbi yenə də kakaonun tərkibindəki flavanoidlərdir. Flavanoidlər, qan damarlarının daxili qatında yerləşən endotel hüceyrələrini stimullaşdıraraq nitrik oksidin (NO) istehsalını artırır. Nitrik oksid, qan damarlarının genişlənməsinə, elastikliyinin artmasına və qan təzyiqinin normallaşmasına kömək edir. Yüksək qan təzyiqi, ürək xəstəliklərinin əsas risk faktorlarından biridir, buna görə də şokoladın qan təzyiqini aşağı salma potensialı böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bir sıra meta-analizlər göstərmişdir ki, müntəzəm tünd şokolad istehlakı, sistolik və diastolik qan təzyiqində kiçik də olsa, lakin əhəmiyyətli bir azalmaya səbəb olur. Bundan əlavə, flavanoidlər qanda xolesterinin səviyyəsinə də təsir göstərir. Tünd şokoladın tərkibindəki antioksidantlar, ‘pis’ xolesterin (LDL) oksidləşməsinin qarşısını alır. Oksidləşmiş LDL, damar divarlarında yığılaraq aterosklerozun (damarların tutulması) inkişafına səbəb olur. Şokoladın tərkibindəki flavanoidlər, bu prosesi ləngidərək damarların sağlam qalmasına kömək edir. Eyni zamanda, şokoladın qanda trombositlərin yığılmasını azaldaraq qan laxtalanmasının qarşısını aldığı da müşahidə edilmişdir. Bu, infarkt və insult kimi hadisələrin riskini azaldır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu faydalar əsasən tünd şokolad (kakao faizi 70% və ya daha yüksək olan) üçün keçərlidir. Süd şokoladı və ya ağ şokolad, daha az kakao və daha çox şəkər ehtiva etdiyi üçün bu faydaları təmin etmir, hətta bəzi hallarda zərərli ola bilər.
Beyin Sağlamlığı və Əhval-Ruhiyyəyə Təsiri
Şokoladın yalnız ürəyə deyil, həm də beynə və əhval-ruhiyyəyə müsbət təsirləri olduğu elmi tədqiqatlar tərəfindən təsdiqlənmişdir. Kakaonun tərkibindəki flavanoidlər, beyinə qan axışını artırır. Bu, beynin daha yaxşı oksigen və qida ilə təmin olunmasına, bunun da nəticədə idrak funksiyalarının, o cümlədən yaddaşın, diqqətin və problem həll etmə qabiliyyətinin yaxşılaşmasına kömək etdiyi düşünülür. Aparılan bəzi tədqiqatlar, müntəzəm tünd şokolad istehlak edən yaşlı insanlarda kognitiv funksiyaların daha yaxşı olduğunu göstərmişdir. Həmçinin, şokoladın tərkibindəki stimullaşdırıcı maddələr – kofein və teobromin – qısa müddətli diqqət və oyanıqlıq səviyyəsini artıra bilər. Lakin bu maddələrin miqdarı, qəhvədə olduğu qədər yüksək deyil, buna görə də şokoladın stimullaşdırıcı təsiri daha yumşaqdır. Əhval-ruhiyyəyə gəldikdə isə, şokoladın təsiri bir neçə mexanizm vasitəsilə baş verir. İlk növbədə, şokoladın dadı və qoxusu, beyində xoşbəxtlik hormonları kimi tanınan endorfinlərin və serotoninlərin ifraz olunmasını stimullaşdırır. Bu neyrotransmitterlər, xoşbəxtlik, rahatlıq və sakitlik hisslərini artırır. İkinci olaraq, şokoladın tərkibində triftofan adlı bir amin turşusu var. Triftofan, serotonin istehsalı üçün vacib bir öncüdür. Buna görə də, şokolad istehlakı serotonin səviyyəsini artıraraq əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdıra bilər. Bəzi tədqiqatlar, depressiya və ya narahatlıq əlamətləri göstərən insanlarda şokoladın müsbət təsirini müşahidə etmişdir. Ancaq bu təsirlər müvəqqəti ola bilər və ciddi psixoloji problemlərin müalicəsində şokoladın təkbaşına effektiv olması gözlənilməməlidir. Şokoladın stressi azaltmağa kömək etdiyi də müşahidə edilmişdir. Bir tədqiqatda, stressli vəziyyətlərə məruz qalan iştirakçılara şokolad verildikdə, onların stress hormonlarının (kortizol) səviyyəsinin azaldığı və əhval-ruhiyyələrinin yaxşılaşdığı müşahidə edilmişdir.
Şokoladın Digər Potensial Sağlamlıq Faydaları
Ürək və beyin sağlamlığına təsirləri ilə yanaşı, şokoladın digər potensial sağlamlıq faydaları da mövcuddur. Kakaonun tərkibindəki güclü antioksidantlar, dəri sağlamlığı üçün də faydalı ola bilər. Flavanoidlər, UV radiasiyasının zərərli təsirlərindən dərini qorumağa, dəriyə qan axışını artırmağa və dəri toxumasının nəmliliyini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Bəzi tədqiqatlar, müntəzəm tünd şokolad istehlak edən insanların dərilərinin günəşə qarşı daha davamlı olduğunu və daha yaxşı nəmləndiyini göstərir. Həmçinin, şokoladın immunitet sistemini dəstəkləyici təsirləri ola bilər. Kakaonun tərkibindəki bəzi birləşmələr, iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir və immunitet hüceyrələrinin fəaliyyətini tənzimləməyə kömək edə bilər. Bu, orqanizmin infeksiyalara qarşı mübarizəsini gücləndirə bilər. Şəkər xəstəliyi (diabetes) olanlar üçün şokoladın rolu nisbətən mürəkkəbdir. Ənənəvi olaraq, şəkər xəstələrinə şokoladdan uzaq durmaq tövsiyə olunur. Lakin son tədqiqatlar, xüsusilə də yüksək kakao faizinə malik tünd şokoladın, insulin həssaslığını yaxşılaşdıra biləcəyini göstərir. Flavanoidlər, hüceyrələrin insulinə daha yaxşı cavab verməsinə kömək edərək qan şəkəri səviyyəsinin tənzimlənməsinə potensial olaraq müsbət təsir göstərə bilər. Ancaq bu sahədə daha çox tədqiqata ehtiyac var və şəkər xəstələri şokolad istehlakı barədə mütləq həkimləri ilə məsləhətləşməlidirlər. Həmçinin, şokoladın bəzi insanlarda miqren baş ağrılarını tetikleyebileceği də bilinir, lakin bu, hər kəs üçün keçərli deyil. Şokoladın tərkibindəki teobromin və digər maddələr, bəzi şəxslərdə baş ağrısına səbəb ola bilər. Nəhayət, şokoladın bəzi insanlar üçün təbii bir öskürək kəsici kimi də təsirli ola biləcəyi barədə də araşdırmalar var. Kakaonun tərkibindəki teobromin, öskürək refleksi mərkəzini sakitləşdirərək öskürəyi azalda bilər.
Necə Sağlam Şokolad Seçilməli və İstehlak Edilməli?
Şokoladın sağlamlıq faydalarından tamamilə yararlanmaq üçün doğru şokolad növünü seçmək və onu müvafiq şəkildə istehlak etmək çox vacibdir. Ən böyük səhv, bütün şokolad növlərinin eyni faydalara malik olduğunu düşünməkdir. Ümumiyyətlə, şokoladın sağlamlıq faydaları, tərkibindəki kakao miqdarı ilə birbaşa əlaqəlidir. Buna görə də, ən sağlam seçim, kakao faizi ən az 70% və ya daha yüksək olan tünd şokoladdır. Yüksək kakao faizi, daha çox flavanoidlər və antioksidantlar, lakin daha az şəkər və digər əlavələr deməkdir. Süd şokoladı və ağ şokolad, əsasən şəkər, süd tozu və kakao yağından ibarət olduğu üçün, onların sağlamlıq faydaları minimaldır və bəzən hətta zərərli ola bilər. Şokolad seçərkən, tərkibini diqqətlə oxuyun. Əgər şəkər ilk sıralarda yer alırsa, bu, onun yüksək şəkərli olduğunu göstərir. Eyni zamanda, süni tatlandırıcılar, hidrogenləşdirilmiş yağlar və ya digər qeyri-sağlam əlavələrin olmamasına diqqət yetirin. İstehlak miqdarı da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hətta ən sağlam şokolad belə, həddindən artıq istehlak edildikdə, yüksək kalori və şəkər mənbəyi ola bilər. Ümumiyyətlə, gündə 1-2 kiçik parça (təxminən 20-30 qram) tünd şokoladın sağlamlığa faydalı olduğu düşünülür. Bu miqdar, şokoladın faydalarından yararlanmaq üçün kifayətdir və eyni zamanda həddindən artıq kalori qəbulunun qarşısını alır. Şokoladı yeməyin ən yaxşı yolu, onu ləzzətlə, tələsmədən, hər tikəsini hiss edərək yeməkdir. Bu, həm dadından tam zövq almağa, həm də doyma hissini daha tez hiss etməyə kömək edir. Şokoladı qəlyanaltı olaraq, qəhvə və ya çay yanında, yaxud da meyvələrlə birlikdə istehlak edə bilərsiniz. Unutmayın ki, şokolad sağlam bir pəhrizin bir hissəsi ola bilər, lakin təkbaşına bir möcüzə deyil. Müxtəlif və balanslı qidalanma, fiziki aktivlik və sağlam həyat tərzi, ümumi sağlamlığınız üçün ən əsas amillərdir.
Nəticə
Şokolad, min illərdir ki, insan mədəniyyətinin bir parçası olmuş, qədim sivilizasiyalarda dəyərli bir nemət, müasir dövrdə isə sevilən bir desert kimi həyatımızda yer tutmuşdur. Lakin bu qəhvəyi qızıl, sadəcə dadı ilə deyil, həm də insan sağlamlığına göstərdiyi heyrətamiz faydalarla da diqqət çəkir. Kakaonun tərkibindəki zəngin flavanoidlər və antioksidantlar, ürək-damar sistemini qorumaqdan tutmuş, beyin funksiyalarını yaxşılaşdırmağa, əhval-ruhiyyəni yüksəltməkdən dəriyə qədər bir çox sahədə müsbət təsirlər göstərir. Qədim Mayya və Asteklərin müqəddəs içki kimi qəbul etdiyi kakaodan hazırlanan şokoladın, bu gün elmi tədqiqatlar tərəfindən də təsdiqlənən sağlamlıq dəyəri, onun təkcə bir şirniyyat olmadığını bir daha sübut edir. Lakin bu faydalardan ən yaxşı şəkildə yararlanmaq üçün, seçimimizi diqqətli etməli, yüksək kakao faizinə malik tünd şokoladı seçməli və istehlak miqdarına riayət etməliyik. Unutmamalıyıq ki, hər şeydə olduğu kimi, şokoladın istehlakında da həddi bilmək vacibdir. Sağlam şokolad seçimi və müvafiq istehlak, bu dadlı qidanı sağlam həyat tərzimizin bir hissəsinə çevirməyə imkan verəcəkdir. Beləliklə, şokoladın yalnız dadlı deyil, həm də sağlamlıq üçün faydalı bir qida ola biləcəyi gerçəyi, bu qədim nemətin dəyərini bir daha artırır.
0 Comments