Suriya Haqqında Məlumat – Tarixi, Coğrafiyası, Əhalisi və Müasir Vəziyyəti
Suriya Yaxın Şərqin ən qədim və tarixi baxımdan ən zəngin ölkələrindən biridir. Minilliklər boyu müxtəlif sivilizasiyaların kəsişmə nöqtəsi olmuş bu ölkə həm qədim tarixə, həm də mürəkkəb müasir siyasi proseslərə malikdir. Bu məqalədə Suriya haqqında məlumat mövzusunu sıfırdan başlayaraq ətraflı şəkildə izah edəcəyik. Oxucu Suriyanın coğrafi mövqeyi, tarixi inkişafı, əhalisi, dini və etnik tərkibi, iqtisadiyyatı, mədəniyyəti və müasir vəziyyəti haqqında dolğun bilik əldə edəcək.
Suriya haqqinda melumat
Suriyanın coğrafi mövqeyi və ərazisi
Suriya Yaxın Şərqdə yerləşən bir dövlətdir və strateji baxımdan mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Ölkə qərbdən Aralıq dənizi, şimaldan Türkiyə, şərqdən İraq, cənubdan İordaniya və cənub-qərbdən Livan və İsrail ilə həmsərhəddir.
Suriyanın ümumi ərazisi təxminən 185 min kvadrat kilometr təşkil edir. Ərazi baxımından ölkə müxtəlif relyef formalarına malikdir:
- Qərbdə Aralıq dənizi sahil düzənlikləri
- Mərkəzi hissədə məhsuldar vadilər
- Şərqdə geniş səhralar
- Şimal-qərbdə dağlıq ərazilər
Bu müxtəliflik Suriyanın həm kənd təsərrüfatı, həm də tarixi inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Suriyanın iqlimi
Suriyanın iqlimi əsasən quru və yarımsəhra iqlimi hesab olunur. Qərb bölgələrdə Aralıq dənizi iqlimi müşahidə olunur – yaylar isti və quraq, qışlar isə mülayim və rütubətli keçir. Ölkənin şərq və cənub hissələrində isə səhraya xas sərt iqlim hökm sürür.
İqlim müxtəlifliyi kənd təsərrüfatı məhsullarının bölgələr üzrə fərqlənməsinə səbəb olmuşdur. Məsələn, qərb ərazilərdə zeytun, buğda və sitrus meyvələri, şərqdə isə əsasən taxıl bitkiləri yetişdirilir.
Suriyanın qədim tarixi
Suriya insanlıq tarixinin beşiklərindən biri sayılır. Arxeoloji tapıntılar bu ərazidə minlərlə il əvvəl inkişaf etmiş şəhər mədəniyyətinin mövcud olduğunu sübut edir. Burada yaşamış qədim xalqlara şumerlər, akkadlar, amorilər və aramilər daxildir.
Dəməşq şəhəri dünyanın ən qədim fasiləsiz məskunlaşmış şəhərlərindən biri hesab olunur. Min illər boyunca Suriya torpaqları ticarət yollarının üzərində yerləşdiyi üçün müxtəlif imperiyaların maraq dairəsində olmuşdur.
Antik dövr və Roma hakimiyyəti
E.ə. I minillikdə Suriya müxtəlif imperiyaların tərkibində olmuşdur. Assuriya, Babil və daha sonra Fars imperiyası bu ərazilərə nəzarət etmişdir. E.ə. IV əsrdə Makedoniyalı İskəndərin yürüşləri nəticəsində Suriya Helenistik mədəniyyətin təsiri altına düşmüşdür.
Sonrakı dövrdə Suriya Roma imperiyasının tərkibinə daxil olmuş və bölgə iqtisadi və mədəni baxımdan əhəmiyyətli mərkəzə çevrilmişdir. Roma dövründə inşa edilmiş yollar, amfiteatrlar və şəhərlər bu gün də tarixi abidə kimi qalmaqdadır.
İslam dövrü və orta əsrlər
VII əsrdə Suriya İslam xilafətinin tərkibinə daxil oldu. Dəməşq bir müddət Əməvilər xilafətinin paytaxtı olmuşdur. Bu dövrdə Suriya İslam mədəniyyəti, elm və ticarətin mühüm mərkəzinə çevrildi.
Orta əsrlərdə Suriya Səlcuqların, daha sonra isə Məmlüklərin və Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olmuşdur. Osmanlı dövrü təxminən 400 il davam etmiş və 1918-ci ilə qədər sürmüşdür.
Müasir Suriyanın formalaşması
Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının dağılması ilə Suriya Fransa mandatı altına keçdi. 1946-cı ildə ölkə rəsmi olaraq müstəqilliyini elan etdi və müasir Suriya dövləti formalaşdı.
Müstəqillikdən sonrakı illərdə ölkədə tez-tez siyasi dəyişikliklər və hərbi çevrilişlər baş verdi. 1970-ci ildə Hafiz Əsəd hakimiyyətə gəldi və uzunmüddətli idarəçilik dövrü başladı.
Suriya əhalisi və demoqrafik vəziyyət
Suriyanın əhalisi münaqişələrdən əvvəl təxminən 22–23 milyon nəfər təşkil edirdi. Müharibə nəticəsində milyonlarla insan ölkəni tərk etmiş və ya məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür.
Əhalinin əsas hissəsi ərəblərdən ibarətdir. Bundan əlavə:
- Kürdlər
- Türkmənlər
- Assurilər
- Çərkəzlər
kimi etnik qruplar da Suriyada yaşayır.
Din və məzhəblər
Suriya dini baxımdan çoxşaxəli ölkədir. Əhalinin böyük əksəriyyəti müsəlmandır. Müsəlmanların əsas hissəsini sünnilər təşkil edir. Bundan əlavə, ölkədə:
- Ələvilər
- Xristianlar
- Dürzilər
kimi dini icmalar da mövcuddur. Bu dini müxtəliflik Suriyanın mədəni həyatına zənginlik qatmış, eyni zamanda siyasi proseslərdə də rol oynamışdır.
Suriyanın iqtisadiyyatı
Münaqişələrdən əvvəl Suriya iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, neft hasilatı və ticarətə söykənirdi. Buğda, arpa, pambıq və zeytun əsas kənd təsərrüfatı məhsulları idi.
Daxili müharibə nəticəsində sənaye müəssisələrinin böyük hissəsi dağıdılmış, iqtisadiyyat ciddi zərər görmüşdür. Buna baxmayaraq, ölkənin təbii ehtiyatları və strateji mövqeyi gələcəkdə iqtisadi bərpa üçün potensial yaradır.
Suriya mədəniyyəti və adət-ənənələri
Suriya mədəniyyəti qədim sivilizasiyaların, İslam irsinin və yerli ənənələrin sintezidir. Musiqi, poeziya, memarlıq və kulinariya bu mədəniyyətin əsas sütunlarıdır.
Suriyada ailə dəyərləri və qonaqpərvərlik mühüm yer tutur. Milli yeməklər arasında humus, falafel, kebab və müxtəlif şərq şirniyyatları xüsusi məşhurdur.
Suriyanın dili və təhsili
Suriyanın rəsmi dili ərəb dilidir. Bundan əlavə, kürd, erməni və digər dillər də bəzi bölgələrdə istifadə olunur. Təhsil sistemi münaqişələrə qədər geniş yayılmışdı, lakin müharibə nəticəsində bir çox məktəb və universitet fəaliyyətini dayandırmışdır.
Suriya münaqişəsi haqqında ümumi məlumat
2011-ci ildə başlayan daxili qarşıdurmalar Suriyanı uzunmüddətli və ağır müharibəyə sürüklədi. Münaqişə nəticəsində yüz minlərlə insan həyatını itirdi, milyonlarla insan isə qaçqın vəziyyətinə düşdü.
Bu proses ölkənin sosial, iqtisadi və siyasi strukturunu kökündən dəyişdirdi və Suriya beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrildi.
Suriyanın beynəlxalq münasibətləri
Suriya Yaxın Şərq siyasətində mühüm rol oynayan ölkələrdən biridir. Müxtəlif dövrlərdə regional və qlobal güclərlə münasibətləri dəyişkən olmuşdur. Bu münasibətlər ölkənin daxili vəziyyətinə də birbaşa təsir göstərmişdir.
Suriyanın gələcəyi və perspektivlər
Suriyanın gələcəyi bərpa prosesi, sabitlik və sosial barışığın təmin olunmasından asılıdır. Tarixi, mədəni irsi və insan potensialı ölkənin yenidən inkişaf etməsi üçün mühüm əsas yaradır.
