Tebiet haqqinda melumat | Canlı və Cansız Təbiət, Ekosistem və Qorunma

January 15, 2026

4 3 minutes read

Təbiət – insan fəaliyyəti olmadan mövcud olan bütün canlı və cansız varlıqların, eləcə də onların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin ümumi adıdır. Təbiət bizim yaşadığımız planetin əsasıdır və insan həyatı ilə sıx bağlıdır. Ormanlar, dağlar, çaylar, göllər, heyvanlar və bitkilər – bunlar təbiətin ayrılmaz hissələridir. Təbiət həm də ekoloji tarazlığın qorunmasında, iqlim sistemlərinin davamlılığında və bəşəriyyətin gələcəyində böyük rol oynayır.

Təbiət yalnız gözəl mənzərələr və estetik zövq mənbəyi deyil. O, həm də insan sağlamlığı, iqtisadiyyat və elmi tədqiqatlar üçün əvəzsiz resurslar təqdim edir. Ekosistemlərin funksiyası olmadan həyat mümkün olmazdı, çünki təbiət oksigen, su, qida və digər həyati vacib elementləri təmin edir.

Tebiet haqqinda melumat

Təbiətin əsas komponentləri

Təbiət iki böyük qrupa bölünür: canlı təbiət və cansız təbiət.

1. Canlı təbiət

Canlı təbiətə bütün canlı orqanizmlər daxildir: bitkilər, heyvanlar, mikroorqanizmlər və insanlar. Onlar bir-biri ilə və cansız təbiət elementləri ilə əlaqədə yaşayırlar. Canlı təbiətin əsas vəzifəsi enerji dövranını təmin etmək və ekosistemi stabilləşdirməkdir.

Bitkilər: Bitkilər təbiətin “yaşıl akkumulyatorları”dır. Fotosintez prosesi vasitəsilə günəş enerjisini kimyəvi enerji formasına çevirir, oksigen istehsal edir və qida zəncirinin əsasını təşkil edir. Meşələr, çöllər və bataqlıqlar bitkilərin müxtəlifliyinə görə ekosistemlər yaradır.
Heyvanlar: Heyvanlar təbiətdə enerji dövranının digər pilləsində dayanır. Onlar bitkilərlə qidalanır, digər heyvanlarla qarşılıqlı əlaqədə olur və bioloji müxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.
Mikroorqanizmlər: Bakteriyalar, göbələklər və protozoalar torpağın zənginləşməsində, tullantıların parçalanmasında və qida dövranında mühüm rol oynayır.

2. Cansız təbiət

Cansız təbiət elementləri canlı təbiət üçün həyat şəraiti yaradır. Bunlara dağlar, çaylar, göllər, torpaq, hava və iqlim sistemi daxildir.

Torpaq: Bitkilərin inkişafı və kənd təsərrüfatı üçün əsasdır. Müxtəlif torpaq növləri bitki örtüyünün müxtəlifliyinə təsir göstərir.
Su resursları: Çaylar, göllər, dənizlər və buzlaqlar həyat üçün vacibdir. Su ekosistemlərin formalaşmasında və qlobal iqlim sisteminin tənzimlənməsində əsas rola malikdir.
Hava və iqlim: Atmosfer təbiət üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Oksigen və karbon qazının tarazlığını qoruyur, iqlim dəyişikliklərinə təsir göstərir.

Ekosistem və bioloji müxtəliflik

Ekosistem – canlı və cansız təbiət elementlərinin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olduğu sistemdir. Bu sistemin sabitliyi planetin ekoloji tarazlığı üçün vacibdir.

Bioloji müxtəliflik – ekosistemdə müxtəlif canlı növlərinin mövcudluğu deməkdir. Hər bir növün ekosistemdə xüsusi rolu vardır:

Bitkilər oksigen istehsal edir.
Heyvanlar bitkiləri tozlandırır və qida zəncirini təmin edir.
Mikroorqanizmlər torpağı zənginləşdirir.

Bioloji müxtəliflik ekosistemlərin dayanıqlığını artırır. Bir növün yox olması digər canlıların həyatına mənfi təsir göstərə bilər.

Təbiətin insan həyatı üçün əhəmiyyəti

Təbiət insan üçün bir çox baxımdan həyati əhəmiyyətə malikdir:

Qida və su: Bitkilər və heyvanlar insanların əsas qida mənbəyidir. Təmiz su həyatın əsas tələblərindən biridir.
Oksigen və hava: Bitkilər atmosferə oksigen buraxır, təmiz hava insan sağlamlığı üçün vacibdir.
İqtisadi resurslar: Meşəçilik, balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizm təbiətin iqtisadi potensialını təşkil edir.
Əyləncə və turizm: Təbiət gözəllikləri insanlar üçün psixoloji rahatlıq və istirahət mənbəyidir.
Elmi tədqiqatlar: Təbiət orqanizmləri və ekosistemlər elm və texnologiyanın inkişafı üçün unikal məlumat bazasıdır.

Təbiətin qorunması

Təbiətin qorunması – gələcək nəsillərin həyat keyfiyyətinin təminatı deməkdir. İnsan fəaliyyətləri nəticəsində təbiət ciddi təhdid altındadır: meşələrin qırılması, su resurslarının çirklənməsi, heyvan növlərinin yox olması və iqlim dəyişikliyi.

Təbiəti qorumaq üçün görülə biləcək əsas tədbirlər:

Təbiət rezervatlarının yaradılması: Nadir və təhlükə altında olan növlərin qorunması üçün xüsusi ərazilər müəyyən edilir.
Meşələrin bərpası və ağac əkilməsi: Bu, karbon qazının azaldılmasına və ekosistemin bərpasına kömək edir.
Su resurslarının qorunması: Çay və göllərin çirklənməsinin qarşısını almaq, tullantıları təmizləmək həyati əhəmiyyət daşıyır.
İctimai maarifləndirmə: İnsanların təbiət və ekoloji problemlər barədə məlumatlandırılması vacibdir.

Təbiət və iqlim dəyişiklikləri

İqlim dəyişikliyi dünyanın bütün ekosistemlərinə təsir edir. Qlobal istiləşmə, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi, quraqlıq və ekstremal hava hadisələri təbiət üçün ciddi təhlükə yaradır. İnsan fəaliyyəti bu prosesləri sürətləndirir.

Karbon qazı və istixana effekti: Sənaye və nəqliyyat fəaliyyəti karbon qazının atmosferdə artmasına səbəb olur.
Buzlaqların əriməsi: Buzlaqlar əridikcə dəniz səviyyəsi yüksəlir və təbii yaşayış yerləri dəyişir.
Heyvan və bitki növlərinin köçməsi: İqlim dəyişikliyi səbəbindən bir çox canlı növü yeni ərazilərə köç edir, ekosistem balansı pozulur.

Təbiət və elm

Təbiət elm üçün sonsuz məlumat mənbəyidir. Biologiya, ekologiya, geologiya, meteorologiya və ətraf mühit elmləri təbiəti araşdırır. Bu sahələr insanların ekosistemləri daha yaxşı başa düşməsinə və qorumasına imkan yaradır.

Biologiya: Canlı orqanizmlərin quruluşu, həyat fəaliyyəti və ekosistemlərdə rolu ilə məşğuldur.
Ekologiya: Canlı və cansız təbiətin qarşılıqlı əlaqələrini araşdırır.
Geologiya: Yer qabığının quruluşu, dağlar, vulkanlar və torpaq proseslərini öyrənir.
Meteorologiya: Hava şəraiti və iqlim proseslərini analiz edir.