Təbii Fəlakətlər Haqqında Tam Məlumat | Zəlzələ, Daşqın, Vulkan və Daha Çox

Təbii fəlakətlər, insan həyatına, iqtisadiyyata və ətraf mühitə ciddi ziyan vura bilən təbii hadisələrdir. Bu hadisələr yer üzündə müxtəlif formalarda baş verir və çox vaxt qarşısını almaq mümkün olmur. Zəlzələlər, vulkan püskürmələri, daşqınlar, quraqlıqlar, fırtınalar, sunamilər və torpaq sürüşmələri təbii fəlakətlərin əsas nümunələridir. Bu məqalədə biz təbii fəlakətlərin növlərini, səbəblərini, təsirlərini və qarşısının alınması yollarını ətraflı şəkildə araşdıracağıq.

Təbii fəlakətlərin öyrənilməsi yalnız elmi maraq üçün deyil, həm də insanların həyatını qorumaq və maddi ziyanı azaltmaq üçün vacibdir. Hazırkı dövrdə qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi nəticəsində təbii fəlakətlərin tezliyi və intensivliyi artır, bu da onları daha da ciddi problemə çevirir.

Təbii fəlakətlərin növləri

---

1. Zəlzələlər

Zəlzələlər yer qabığının ani hərəkəti nəticəsində baş verir. Bu hərəkət təkanlar və titrəyişlər şəklində hiss olunur və binaların çökməsinə, yolların sıradan çıxmasına və insanların xəsarət almasına səbəb olur. Zəlzələlər əsasən tektonik plitələrin sərhəd bölgələrində baş verir. Məsələn, Sakit okean sahilində yerləşən “Atəş Halqası” zonasındakı ölkələr tez-tez zəlzələ ilə üzləşir.

Zəlzələlərin gücü Riçter şkalası ilə ölçülür. 7 və daha yüksək gücə malik zəlzələlər ciddi dağıntılara səbəb olur. Zəlzələlərin qarşısını almaq mümkün olmasa da, binaların seysmik müqavimətinə uyğun tikilməsi və fövqəladə hallar planları hazırlanması zərərləri azaltmağa kömək edir.

2. Vulkan püskürmələri

Vulkan püskürmələri yerin dərinliklərində toplanmış magma və qazların səthə çıxması nəticəsində baş verir. Bu hadisələr lava axınları, vulkan külü, qazlar və püskürmə sonrası torpaq sürüşmələri ilə müşayiət olunur. Vulkanlar əsasən plitə sərhədlərində yerləşir, lakin bəzən plitələrin mərkəzində də aktiv ola bilirlər.

Vulkan püskürmələrinin təsiri çox geniş ola bilər. Lava axınları əkin sahələrini məhv edir, vulkan külü nəfəs yollarına ziyan verə bilər, hətta hava nəqliyyatına problem yarada bilər. Dünyanın ən məşhur vulkan püskürmələrindən biri 1883-cü ildə Krakatua vulkanının püskürməsidir. Bu hadisə planetdə atmosfer dəyişikliyinə səbəb olmuşdur.

3. Daşqınlar

Daşqınlar ən çox yağışın həddindən artıq yağması, çayların daşması və ya qısamüddətli sel hadisələri nəticəsində baş verir. Daşqınlar kənd və şəhər ərazilərində ciddi maddi və insan itkisinə səbəb ola bilər.

Daşqınların qarşısını almaq üçün bend və su anbarları inşa edilir. Həmçinin, əhali daşqın riski olan ərazilərdən xəbərdar edilməli və təxliyə planları hazırlanmalıdır. Daşqınlar həmçinin torpaq eroziyasına və ekosistemə ziyan vura bilər.

4. Quraqlıqlar

Quraqlıqlar uzun müddət ərzində yağıntıların azalması nəticəsində torpaq və su ehtiyatlarının tükənməsidir. Bu fəlakət kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurur, qida təhlükəsizliyini təhdid edir və su çatışmazlığı yaradır.

Quraqlıqların qarşısını almaq üçün su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi, yağış suyu yığılması və davamlı kənd təsərrüfatı praktikaları tətbiq edilir. Son illərdə qlobal istiləşmə nəticəsində quraqlıqların tezliyi artır.

5. Fırtınalar və siklonlar

Fırtınalar, siklonlar, tornado və tayfunlar atmosferin qeyri-sabitliyi nəticəsində yaranır. Bu təbii hadisələr yüksək sürətli küləklər, leysan yağışlar və hətta dolu ilə müşayiət olunur.

Fırtınalar binalara, elektrik xətlərinə və nəqliyyat sistemlərinə ciddi ziyan verə bilər. Siklonlar xüsusilə tropik bölgələrdə yayılmışdır. Fırtına xəbərdarlıq sistemlərinin inkişafı və təhlükəsiz sığınacaqların yaradılması insanların həyatını qorumağa kömək edir.

6. Sunamilər

Sunamilər dənizdə baş verən zəlzələ və ya vulkan püskürməsi nəticəsində yaranan nəhəng dalğalardır. Bu dalğalar sahil ərazilərinə çatdıqda insan həyatına və infrastrukturuna ciddi ziyan verə bilər. Sunamilərin ən məşhur nümunəsi 2004-cü ildə Hind okeanında baş vermiş sunamidir.

Sunamilərin qarşısını almaq mümkün olmasa da, xəbərdarlıq sistemləri və təxliyə planları insan itkilərini minimuma endirə bilər.

7. Torpaq sürüşmələri

Torpaq sürüşmələri dağlıq və yamac ərazilərdə torpağın ani hərəkəti nəticəsində baş verir. Bu hadisə çox vaxt yağış, zəlzələ və vulkan fəaliyyətindən sonra müşahidə olunur. Torpaq sürüşmələri yolları bağlaya, evləri məhv edə və kənd təsərrüfatına ziyan vura bilər.

Sürüşmələrin qarşısını almaq üçün yamacların möhkəmləndirilməsi, ağaclandırma və drenaj sistemlərinin qurulması vacibdir.

Təbii fəlakətlərin səbəbləri

Təbii fəlakətlərin yaranmasında həm təbii, həm də insan fəaliyyəti faktorları rol oynayır:

1. Tektonik fəaliyyətlər – Zəlzələlər və vulkan püskürmələrinin əsas səbəbidir.
2. İqlim dəyişiklikləri – Qlobal istiləşmə fırtına, quraqlıq və daşqınların intensivliyini artırır.
3. Yağışların qeyri-bərabər paylanması – Daşqın və torpaq eroziyasına səbəb olur.
4. Dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi – Sunami və sahil daşqınlarının riskini artırır.
5. Meşələrin qırılması və torpaq istifadəsi – Torpaq sürüşmələrini və eroziyanı sürətləndirir.

Təbii fəlakətlərin təsirləri

Təbii fəlakətlər müxtəlif səviyyədə təsir göstərir:

• İnsan həyatına təsir – Ölüm, xəsarət və evsiz qalma halları.
• İqtisadi təsir – Binaların, infrastrukturların və əkin sahələrinin zərəri.
• Ətraf mühitə təsir – Ekosistemlərin dağıdılması, heyvan və bitki həyatının təhlükədə olması.
• Sosial təsir – İnsanlarda psixoloji travmalar və əhali köçü.

Məsələn, 2010-cu ildə Haitidə baş verən zəlzələ on minlərlə insanın həyatına son qoydu və ölkənin iqtisadiyyatını ciddi şəkildə zədələdi.

Təbii fəlakətlərin qarşısının alınması və idarə olunması

Təbii fəlakətlərin qarşısını almaq mümkün olmasa da, onların zərərini azaltmaq mümkündür. Bunun üçün bir sıra tədbirlər görülür:

1. Erkən xəbərdarlıq sistemləri – Zəlzələ, sunami, daşqın və fırtına zamanı insanları vaxtında xəbərdar etmək.
2. Müasir infrastruktur – Seismik müqavimətli binalar, daşqın bendleri, vulkan təhlükəsizlik zonaları.
3. Təhsil və maarifləndirmə – İnsanlara təbii fəlakət zamanı necə davranmaq lazım olduğunu öyrətmək.
4. Təxliyə planları – Riskli ərazilərdə yaşayan insanların təhlükəsiz yerlərə köçürülməsi.
5. Ekoloji tədbirlər – Meşələrin qorunması, su ehtiyatlarının idarə olunması və torpaq eroziyasının qarşısının alınması.

Bu tədbirlər insanların həyatını qorumağa və iqtisadi itkiləri minimuma endirməyə kömək edir.

Qlobal istiləşmə və təbii fəlakətlər

Son illərdə qlobal istiləşmə təbii fəlakətlərin intensivliyini artıran əsas faktor kimi qeyd olunur. İstiləşmə nəticəsində:

• Qütb buzları əriməkdədir və dəniz səviyyəsi yüksəlir,
• Havanın temperatur fərqləri fırtına və siklonların gücünü artırır,
• Yağıntı və quraqlıq dövrləri daha qeyri-müəyyən hala gəlir.

Buna görə də, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə və dayanıqlı ətraf mühit siyasəti təbii fəlakətlərin təsirini azaltmaqda vacibdir.