Tovuz Rayonu – Tarixi, Coğrafiyası, İqtisadiyyatı və Turizm İmkanları

January 11, 2026

4 2 minutes read

Tovuz rayonu Azərbaycan Respublikasının şimal-qərb bölgəsində yerləşir və ölkənin strateji əhəmiyyətli ərazilərindən biridir. Bu rayon həm tarixi, həm mədəni, həm də iqtisadi baxımdan zəngin bir regiondur. Tovuz əhalisi qədim dövrlərdən bəri burada məskunlaşıb və regionun inkişafına öz töhfələrini verib. Bu məqalədə siz Tovuz haqqında əvvəldən heç bir məlumatınız olmasa belə, rayonun coğrafiyası, tarixi, iqtisadiyyatı, mədəniyyəti və turizm imkanları barədə tam məlumat əldə edəcəksiniz.

Tovuz rayonu haqqinda melumat

Coğrafi mövqe və ərazi strukturu

Tovuz rayonu Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşir və sərhəddə Gürcüstan və Ermənistanla qonşudur. Şimalda Samux, qərbdə Ağstafa, şərqdə Şəmkir, cənubda isə Gədəbəy rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun inzibati mərkəzi Tovuz şəhəridir.

Rayon sahəsi təxminən 1 942 kvadrat kilometrdir və əhalisi təxminən 150 000 nəfərdir. Əhali həm şəhər, həm də kənd yaşayış məntəqələrində bərabər paylanıb. Relyef baxımından rayon müxtəlifdir: yüksək dağlıq zonalar, dağətəyi yamaçlar, alçaq dağlıq və düzənlik sahələri mövcuddur. Bu geoloji müxtəliflik həm iqlimə, həm də kənd təsərrüfatına təsir edir.

İqlim və təbii şərait

Tovuzda əsasən quru subtropik və kontinetal iqlim hökm sürür. Düzənlik və aşağı dağ sahələrində qışlar mülayim, yaylar isə isti və quraq keçir. Yüksək dağlıq ərazilərdə hava daha sərin və rütubətli olur. Rayonun çayları – Tovuzçay, Zəyəmçay və Akinja çayı – suvarma və içməli su təminatı üçün əhəmiyyətlidir. Meşə örtüyü təxminən 32 000 hektardır ki, bu da bölgənin ekoloji tarazlığını qorumağa kömək edir.

Tarixi

Qədim dövr

Tovuz ərazisində insanların minilliklər öncə yaşamış izləri mövcuddur. Zəyəmçay hövzəsində aparılan arxeoloji qazıntılar 300 000 il əvvələ aid yaşayış yerlərini ortaya çıxarmışdır. Torpaqqala, Göytəpə və Köhnəqala kimi tarixi məkanlar regionun qədim mədəniyyət və sivilizasiya tarixini əks etdirir.

Eramızdan əvvəl VI əsrə aid yaşayış yerləri Tovuzun Azərbaycanın ən qədim məskənlərindən biri olduğunu göstərir.

Orta əsrlər

Orta əsrlərdə Tovuz müxtəlif türk və yerli tayfaların məskəni olmuş, Qarabağ bəylərbəyliyinə daxil edilmişdir. XIII əsrdə monqol yürüşləri zamanı bu ərazi strateji əhəmiyyət kəsb etmiş, yerli əhali monqol-tatar ordularına qarşı müqavimət göstərmişdir.

XX əsr və müasir dövr

Sovet dövründə rayon kənd təsərrüfatı və iqtisadi baxımdan inkişaf etdirilmişdir. Müstəqillikdən sonra Tovuzun kənd təsərrüfatı, sənaye və nəqliyyat infrastrukturu genişlənmişdir.

İqtisadiyyat

Tovuz rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır. Torpaq məhsuldarlığı və iqlim şəraiti müxtəlif bitkiçilik sahələri üçün əlverişlidir.

Əsas iqtisadi sahələr

Üzümçülük və şərab istehsalı: Tovuz Azərbaycanda qədim üzümçilik mərkəzlərindən biridir. Burada şərab istehsalı ənənəsi minilliklərdən davam edir.
Meyvəçilik və tərəvəzçilik: Alma, nar, heyva və digər meyvə növləri geniş yayılıb. Tərəvəzçilik də rayonun kənd təsərrüfatında əhəmiyyətlidir.
Taxılçılıq və maldarlıq: Taxıl, buğda və arpa sahələri geniş əraziləri əhatə edir. Maldarlıq rayon iqtisadiyyatında önəmli rol oynayır.
Balıqçılıq və arıçılıq: Bəzi bölgələrdə balıqçılıq və arıçılıq inkişaf edib, yerli məhsullar həm daxili bazarda, həm də satışda yüksək qiymətləndirilir.

Nəqliyyat və tranzit

Tovuz strateji nəqliyyat qovşağıdır. Böyük neft və qaz boru kəmərləri, o cümlədən Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri rayon ərazisindən keçir. Eyni zamanda beynəlxalq yol və dəmir yolu xətləri rayonun regional tranzit mərkəzi olmasına imkan yaradır.

Mədəniyyət və turizm

Tarixi abidələr

Tovuz rayonunda çoxlu tarixi və mədəni abidələr mövcuddur. Burada XVII əsrə aid məscidlər, VII əsrdən qalma Kerogli qalası və səkkizbucaqlı məqbərələr yerləşir. XIX əsr körpüləri və tikililər də turistlərin diqqətini cəlb edir.

Təbiət turizmi

Rayonun dağları, çay kənarları, meşələri və çəmənlikləri ekoturizm üçün əlverişlidir. Dağ yürüşləri, çay kənarında piknik və quş müşahidəsi kimi fəaliyyətlər Tovuzda geniş yayılıb.