Yod Haqqında Tam Məlumat: Faydaları, Ehtiyacı və Mənbələri
Yod, kimyəvi elementlər cədvəlində I simvolu ilə göstərilən və insan orqanizmi üçün həyati vacib olan mikroelementlərdən biridir. Bu element əsasən qalxanvari vəzinin (tiroid vəzinin) normal fəaliyyəti üçün vacibdir. Yod olmadan qalxanvari vəz hormonlarının sintezi mümkünsüz olur, bu da insan sağlamlığı üçün ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Yod həmçinin ətraf mühitdə, qidalarda və su mənbələrində təbii şəkildə mövcuddur. Onun tarixi istifadəsi XVIII əsrdən başlayaraq, xüsusilə də goiter (boğaz şişi) kimi xəstəliklərin müalicəsində geniş yayılmışdır.
Yod haqqinda melumat
Yodun Orqanizm üçün Əhəmiyyəti
1. Qalxanvari vəzinin funksiyası
Qalxanvari vəz, boynun ön hissəsində yerləşən və endokrin sistemin əsas orqanlarından biridir. Bu vəz tiroid hormonları – T3 (triiodotironin) və T4 (tiroksin) sintez edir. Bu hormonlar:
- Metabolizmi tənzimləyir
- Enerji səviyyəsini və istilik istehsalını dəstəkləyir
- Böyümə və inkişafı sürətləndirir
Yod kifayət qədər alınmadıqda, qalxanvari vəz düzgün hormon istehsal edə bilmir və bu, aşağıdakı problemlərə yol açır:
- Hipotireoz (qalxanvari vəz fəaliyyətinin zəifləməsi)
- Goiter (boğaz şişi)
- Düşük enerji səviyyəsi, yorğunluq
2. Uşaq inkişafı
Uşaq orqanizmi yod ehtiyacına xüsusilə həssasdır. Hamilə qadınlarda yod çatışmazlığı:
- Bədən inkişafının ləngiməsinə
- Zəif beyin inkişafına
- Doğuşdan sonra uşağın zəif immunitetinə səbəb ola bilər
3. Beyin və sinir sistemi üçün faydaları
Yod, sinir sisteminin normal işləməsi üçün vacibdir. Beyində tiroid hormonlarının yetərli səviyyəsi yaddaş, öyrənmə və diqqət proseslərinə birbaşa təsir göstərir. Yod çatışmazlığı isə diqqət problemləri və öyrənmə çətinliklərinə səbəb ola bilər.
Yodun Faydaları
- Metabolizmin normallaşdırılması – Yod tiroid hormonlarının sintezində iştirak edərək enerji istehsalını və maddələr mübadiləsini tənzimləyir.
- İmmunitet sisteminin gücləndirilməsi – Yod bədəndə infeksiya və iltihablara qarşı müqaviməti artırır.
- Dəri və saç sağlamlığı – Yod dəri elastikliyini və saç sağlamlığını qoruyur.
- Kardio-vaskulyar sistemin qorunması – Tiroid hormonları ürək ritmini və qan təzyiqini tənzimləyir, yod isə bu hormonların sintezində əsas rolu oynayır.
- Antimikrob təsir – Yodun antibakterial və antiseptik xüsusiyyətləri var, bu səbəbdən yaraların müalicəsində də istifadə olunur.
Yodun Orqanizmə Gündəlik Ehtiyacı
Yodun gündəlik dozası yaşa və fiziki vəziyyətə görə dəyişir:
| Yaş qrupı | Gündəlik ehtiyac |
|---|---|
| Uşaqlar (1–8 yaş) | 90 µg |
| Yeniyetmələr (9–13 yaş) | 120 µg |
| Yeniyetmələr (14–18 yaş) | 150 µg |
| Yetkinlər | 150 µg |
| Hamilə qadınlar | 220 µg |
| Süd verən qadınlar | 290 µg |
Yodun həddindən artıq qəbulu da təhlükəli ola bilər, çünki bu qalxanvari vəzin fəaliyyətini pozaraq hipertiroidizmə (hormonların artması) səbəb ola bilər.
Yodun Mənbələri
1. Təbiətdəki mənbələr
- Dəniz məhsulları: Balıq, dəniz yosunu, xərçəngkimilər
- Duz: Yod əlavə edilmiş duz ən geniş istifadə olunan yod mənbəyidir
- Süd məhsulları: Süd, pendir, qatıq
- Yumurta və ət məhsulları: Yumurta sarısı, toyuq, mal əti
2. Bitki mənşəli mənbələr
- Yod torpaqdan bitkilərə keçir, buna görə də tərəvəz və meyvələrdə də müəyyən miqdarda yod olur.
- Lakin torpağın yod səviyyəsi yerinə görə dəyişdiyi üçün bitkilərdə yod miqdarı qeyri-bərabərdir.
Yod çatışmazlığı
1. Səbəbləri
- Yoddan zəngin olmayan qidaların çoxluğu
- Hamiləlik və südvermə dövründə artan ehtiyac
- Qalxanvari vəz xəstəlikləri
- Duz istehsalında yod əlavə edilməməsi
2. Əlamətləri
- Yorğunluq və zəiflik
- Saç tökülməsi və dəri problemləri
- Boyun böyüməsi (goiter)
- Konsentrasiya çətinliyi
- Metabolizmin ləngiməsi
3. Uşaqlarda təsiri
- Zehni inkişafın gecikməsi
- Fiziki böyümənin yavaşlaması
- Tələffüz və nitq problemləri
Yodun Həddindən Artıq Qəbulu
Yodun çox qəbulu da zərərlidir. Bu vəziyyət yod toksikozu adlanır və aşağıdakı problemlərə səbəb ola bilər:
- Hipertiroidizm (qalxanvari vəzin hiperaktivliyi)
- Qalxanvari vəzin iltihabı
- Ürək ritminin pozulması
- Bulantı və qusma
Hər zaman yod qəbulu balanslı olmalıdır. Həkim nəzarəti olmadan əlavə yod qəbul etmək tövsiyə edilmir.
Yod və Qalxanvari Vəzi Xəstəlikləri
1. Hipotireoz
Hipotireoz, qalxanvari vəzin az fəaliyyət göstərməsi ilə xarakterizə olunur. Əlamətləri:
- Yorğunluq
- Soyuğa həssaslıq
- Arıqlama və ya çəki artımı
- Saç və dırnaq problemləri
2. Hipertiroidizm
Hipertiroidizm isə hormonların çox istehsalı ilə bağlıdır. Əlamətləri:
- Həddindən artıq enerji və əsəbilik
- İştahanın artması
- Arıqlama
- Ürək döyüntülərinin sürətlənməsi
Yod balansı bu xəstəliklərin qarşısının alınmasında vacibdir.
Yod və Hamiləlik
Hamiləlik dövründə yod ehtiyacı artır, çünki:
- Fetusun beyin inkişafı üçün tiroid hormonları lazımdır
- Ana orqanizmi hormon istehsalını artırır
Yod çatışmazlığı həm ana, həm də uşaq üçün ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Hamilələrə yod əlavə edilmiş duz və ya əlavələr tövsiyə olunur, lakin doza həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Yod Qəbulu Üçün Praktik Məsləhətlər
- Yod əlavə edilmiş duzdan istifadə edin – Yemək hazırlayarkən həddindən artıq istilikdə bişirməyin, çünki yod buxarlanaraq itə bilər.
- Dəniz məhsullarını diyetinizə daxil edin – Balıq və dəniz yosunu yod ehtiyacını ödəmək üçün əla mənbələrdir.
- Süd və yumurta məhsulları yeyin – Bu qidalar yod və digər mikroelementlərlə zəngindir.
- Bitki mənşəli qidaları balanslı yeyin – Torpağın yod səviyyəsinə görə tərəvəz və meyvələrdə yod miqdarı dəyişir, amma yenə də faydalıdır.
Yodun Tarixi və Tibbdə İstifadəsi
Yodun tibbdə istifadəsi XVIII əsrə dayanır. İlk dəfə goiter xəstəliyinin müalicəsində istifadə olunmuşdur. XIX əsrin sonlarına doğru duza yod əlavə edilməsi praktikası yaranmış və yod çatışmazlığından qaynaqlanan xəstəliklər əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır.
Müasir tibbdə yod həm profilaktik, həm də terapevtik məqsədlərlə istifadə olunur. Yod əlavə edilmiş duz, dərman preparatları və bəzi qidalar vasitəsilə insanlar gündəlik ehtiyacını təmin edə bilir.
