Bakı, Xəzərin sahilində yerləşən, min illik tarixi və zəngin mədəniyyəti ilə seçilən qədim bir şəhərdir. Müasir dövrdə Azərbaycanda ən böyük şəhər və Xəzəryanı ölkələrin ən böyük limanlarından biri olan Bakı, həm də unikal tarixi abidələri, memarlıq inciləri və əsrarəngiz atmosferi ilə hər zaman diqqət mərkəzində olmuşdur. Lakin bu qədim şəhərin hər bir guşəsində, hər bir daşında saysız-hesabsız tarix gizlənir. Bəzən Bakının öz sakinləri belə, şəhərlərinin keçmişinə dair bəzi maraqlı və təəccüblü faktlardan xəbərsiz olurlar. Bu məqalədə biz Bakının tarixi ilə bağlı az bilinən, lakin olduqca əhəmiyyətli 15 faktı araşdıracağıq ki, bu da şəhərə olan baxışınızı tamamilə dəyişə bilər.
1. Bakı adı və onun mənşəyi: Odlar Yurdunun əfsanələri
Bakı adının mənşəyi haqqında müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur. Ən geniş yayılmış və qəbul edilən fikirlərdən biri, “Bakı” adının qədim fars dilindəki ‘bād-kūbe’ (küləklərin vurduğu yer) və ya ‘bâğ-ı küh’ (dağ bağı) sözlərindən əmələ gəldiyini irəli sürür. Digər bir nəzəriyyəyə görə isə, adın mənşəyi qədim türk dillərinə gedib çıxır və ‘bəkə’ (kiçik dağ) sözü ilə əlaqələndirilir. Lakin ən maraqlı və ehtimal olunan nəzəriyyələrdən biri, Bakının mənşəyini zərdüştilik və od kultu ilə əlaqələndirir. Şəhərin ətrafında yanan təbii qaz fontanları və neft suları qədim dövrlərdən bəri insanları cəlb etmiş, onlara ilahi bir güc və müqəddəslik təsiri bağışlamışdır. Bu səbəbdən, bir çox tədqiqatçılar ‘Bakı’ adının qədim “Atəşgah” (od yeri) və ya “bəgü” (od tanrısı) kimi sözlərlə əlaqəli ola biləcəyini düşünürlər. Bu ad, Bakının “Odlar Yurdu” kimi tanınmasının əsasını qoymuşdur.
2. Bakı Xanədanlığı: Şəhərin müstəqil dövlətçilik tarixi
Bakı, yalnız bir şəhər deyil, eyni zamanda tarixi boyu bir dövlətçilik mərkəzi olmuşdur. Xüsusilə, XVI əsrdə mövcud olmuş Bakı Xanədanlığı, şəhərin müstəqil bir siyasi vahid kimi rolunu əks etdirir. Bu dövrdə Bakı xanları, Səfəvilərin və digər qüdrətli imperiyaların təsiri altında qalsa da, öz hakimiyyətlərini qorumağı bacarmışlar. Xanədanlığın paytaxtı kimi Bakı, ticarət yollarının kəsişməsində yerləşməsi sayəsində mühüm bir iqtisadi və siyasi mərkəzə çevrilmişdir. Bu dövrə aid memarlıq abidələri, məscidlər və qala divarları hələ də şəhərin müxtəlif yerlərində öz mövcudluğunu qoruyur. Bakı Xanədanlığının tarixi, şəhərin sadəcə bir yaşayış məskəni deyil, eyni zamanda strateji əhəmiyyətə malik bir qala və idarəçilik mərkəzi olduğunu göstərir.
3. Qala Divarları və İçərişəhər: Min illik sirdaş
Bakının ən tanınmış simvollarından biri İçərişəhərdir. UNESCO-nun Dünya Mədəniyyət İrsi Siyahısına daxil edilmiş bu qədim məhəllə, Bakının tarixi ürəyidir. İçərişəhərin müdafiə divarları ilk dəfə XII əsrdə tikilmişdir. Lakin bu divarların əsası daha qədim, ehtimal ki, V-VI əsrlərə gedib çıxır. Divarların hündürlüyü 8-15 metr, qalınlığı isə 3.5 metrə qədər çatır. Bu möhtəşəm müdafiə sistemi, şəhəri düşmən hücumlarından qorumaq məqsədi daşıyırdı. İçərişəhərdə yerləşən Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı və saysız-hesabsız məscidlər, karvansaraylar və yaşayış evləri, orta əsrlər Bakısının həyat tərzini, memarlıq üslubunu və sosial strukturunu əks etdirir. İçərişəhər, sanki zamanın unudulmuş bir dilini danışır, hər bir daşı bir əsrin, bir dövrün hekayəsini yaşadır.
4. Qız Qalası: Sirli əfsanələr və arxeoloji tapıntılar
Bakının ən möhtəşəm və sirli abidələrindən biri olan Qız Qalası, haqqında saysız-hesabsız əfsanələr və fərziyyələr mövcuddur. Qalanın tikilmə tarixi ilə bağlı dəqiq məlumat olmasa da, arxeoloji tədqiqatlar onun V-VIII əsrlərdə inşa edildiyini göstərir. Qalanın adı, onunla bağlı olan müxtəlif əfsanələrdən qaynaqlanır. Bəzi əfsanələrə görə, bir şah öz qızını bu qaladan atıb, digər əfsanələrə görə isə, qız özü sevdiyi oğlanla birlikdə qalanın sonuncu daşını qoyub. Qız Qalası, həm də astronomik müşahidələr üçün istifadə olunmuş bir rasadxana kimi də fəaliyyət göstərmişdir. Qalanın daxilindəki spiralvari nərdivanlar, müdafiə məqsədi daşımaqla yanaşı, həm də möhtəşəm bir memarlıq həlli idi. Qız Qalası, Bakının qədim tarixinin, mistik əfsanələrinin və texnoloji nailiyyətlərinin birgə simvoludur.
5. Bakı nefti: Dünyanın neft sənayesinin beşiyi
Bakı, “qara qızıl” adlanan neftin çıxarılması və emalı sahəsində dünya tarixində əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. XIX əsrin ikinci yarısında Bakı, dünya neft hasilatının təxminən 50%-ni təmin edirdi. Bu, şəhərin sürətli inkişafına, Avropadan və Asiyadan minlərlə mühacirin buraya axışmasına səbəb oldu. Nobel qardaşları, Rothschildlər kimi beynəlxalq neft maqnatları Bakıda böyük neft şirkətləri qurdular və şəhərin iqtisadiyyatını formalaşdırdılar. Bakının neft sənayesi, yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda sosial və texnoloji dəyişikliklərə də yol açdı. İlk neft buruqları, ilk neft tankerləri, ilk neft emalı zavodları Bakıda fəaliyyətə başladı. Bu dövrdə tikilən möhtəşəm neft maqnatlarının villaları və inzibati binaları bu gün də Bakının memarlıq irsinin bir hissəsidir.
6. Bakı Dəniz Limanı: Xəzərin strateji qapısı
Bakı Dəniz Limanı, Xəzər dənizinin ən böyük və ən qədim limanlarından biridir. Tarixi boyu Bakı, Xəzərin şimalı ilə cənubu, şərqi ilə qərbini birləşdirən mühüm bir ticarət və tranzit mərkəzi olmuşdur. Limanın əsası XIX əsrdə, neft sənayesinin inkişafı ilə paralel olaraq qoyulmuşdur. Neft tankerlərinin, sərnişin gəmilərinin və yük gəmilərinin hərəkəti, Bakını beynəlxalq ticarətin mühüm bir qovşağına çevirmişdir. Liman, həm də hərbi məqsədlər üçün də əhəmiyyət kəsb etmişdir. Tarixi boyu Bakı limanı, müxtəlif imperiyaların maraq dairəsində olmuş və şəhərin strateji əhəmiyyətini artırmışdır. Bu gün də Bakı Dəniz Limanı, regionun ən böyük logistika mərkəzlərindən biri olaraq fəaliyyətini davam etdirir.
7. Bakı metrosu: Yeraltı şəhərin tarixi
Bakı Metropoliteni, 1967-ci ildə istifadəyə verilmişdir və keçmiş Sovet İttifaqının ilk metrolarından biridir. Bakı metrosunun tikintisi, şəhərin sürətli artımı və əhalinin artan nəqliyyat ehtiyaclarını ödəmək məqsədi daşıyırdı. Metronun ilk stansiyaları, Sovet dövrü memarlıq üslubunun gözəl nümunələridir. Hər bir stansiya özünəməxsus dizayna, bəzək elementlərinə və incəsənət əsərlərinə malikdir. Məsələn, ‘Nəriman Nərimanov’ stansiyasının heykəltəraşlıq kompozisiyaları, ’28 May’ stansiyasının mozaikaları və ‘Elmlər Akademiyası’ stansiyasının klassik üslubu diqqətəlayiqdir. Bakı metrosu, həm də müharibə dövründə sığınacaq kimi də istifadə edilmişdir. Bu yeraltı şəbəkə, Bakının müasir tarixində texnoloji inkişafın və memarlıq nailiyyətlərinin bir göstəricisidir.
8. Bakı və Külək: Şəhərin adının sirri
Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, ‘Bakı’ adının mənşəyi haqqında müxtəlif nəzəriyyələr var. Lakin bu adın “külək” ilə olan əlaqəsi də diqqətəlayiqdir. Bakı, coğrafi mövqeyi səbəbindən tez-tez güclü küləklərə məruz qalır. Bu küləklər, şəhərin atmosferinə və hətta memarlıq strukturlarına təsir edir. Bəzi tədqiqatçılar, ‘baku’ sözünün türk mənşəli ‘bax’ (baxmaq, görmək) və ‘küy’ (səs-küy, külək) sözlərindən əmələ gəldiyini, yəni “küləyin səsinin eşidildiyi yer” mənasını verdiyini irəli sürürlər. Bu nəzəriyyə, şəhərin tez-tez əsən küləklərinin adının formalaşmasında rol oynadığını göstərir. Hətta bəzi əfsanələrə görə, külək tanrısının Bakı ətrafında yaşadığına inanılırdı.
9. Bakı Universitetləri: Elm və təhsilin qədim mərkəzləri
Bakı, elm və təhsil sahəsində də zəngin bir tarixə malikdir. Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) 1919-cu ildə yaradılması, ölkədə ali təhsilin inkişafında mühüm bir addım idi. Bu universitet, Azərbaycanın ilk ali təhsil müəssisəsi olaraq, elmin, mədəniyyətin və ziyalılığın inkişafına böyük töhfələr vermişdir. Universitetin ilk rektorları və professorları arasında görkəmli alimlər, ictimai xadimlər yer alırdı. Bakıda həmçinin müxtəlif texniki və humanitar universitetlər də fəaliyyət göstərmişdir. Bu təhsil müəssisələri, Azərbaycanın intellektual potensialını formalaşdırmış və şəhərin elm mərkəzi kimi tanınmasına səbəb olmuşdur.
10. Bakının İlk Tramvay Xətti: Şəhər nəqliyyatının tərəqqisi
Bakıda ilk tramvay xətti 1892-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Bu hadisə, şəhər nəqliyyatının inkişafında mühüm bir mərhələ idi. Tramvaylar, Bakı sakinlərinə daha sürətli və rahat hərəkət imkanı yaradırdı. İlk tramvay xətti, şəhərin mərkəzindən keçərək əsas küçələri birləşdirirdi. Bu nəqliyyat vasitəsi, Bakının XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərindəki urbanistik inkişafının bir göstəricisi idi. Tramvay xətləri, şəhərin genişlənməsinə və yeni yaşayış massivlərinin yaranmasına da təsir göstərmişdir. Bəzi köhnə tramvay vaqonları və relslər hələ də şəhərin müxtəlif yerlərində tarixi xatirə kimi qalmaqdadır.
11. Bakıda ilk Teleqraf Xətti: Kommunikasiyanın inqilabı
Bakıda ilk teleqraf xətti 1860-cı illərdə çəkilmişdir. Bu, şəhərin Rusiya imperiyasının teleqraf şəbəkəsinə qoşulmasını təmin etmişdir. Teleqrafın tətbiqi, informasiya mübadiləsini sürətləndirmiş və Bakının xarici dünya ilə əlaqələrini gücləndirmişdir. Bu texnoloji yenilik, həm ticarət, həm də inzibati məqsədlər üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bakı teleqraf idarəsi, şəhərin mühüm idarəçilik mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bu hadisə, Bakının XIX əsrdə texnoloji inkişafda ön sıralarda yer aldığını göstərir.
12. Daş dövrü Bakısı: Arxeoloji dəlillər
Bakı ətrafında aparılan arxeoloji qazıntılar, şəhərin tarixinin yalnız orta əsrlərə və ya neft dövrünə aid olmadığını, əslində minlərlə il əvvələ, Hətta daş dövrünə qədər uzandığını göstərir. Abşeron yarımadasında tapılmış paleolit və neolit dövrünə aid düşərgələr, alətlər və insan məskənləri, bu ərazidə qədim dövrlərdən bəri insanların yaşadığını sübut edir. Xüsusilə, Qobustan qaya rəsmləri, bu ərazidə yaşayan qədim insanların həyat tərzini, məşğuliyyətlərini və inanclarını əks etdirən nadir mənbələrdəndir. Bu tapıntılar, Bakının tarixi miqyasını daha da genişləndirir və şəhərin insan məskəni kimi köklərinin nə qədər dərin olduğunu göstərir.
13. Bakı Dəniz Səviyyəsindən Aşağıda: Coğrafi xüsusiyyət
Bakı şəhərinin mərkəzi hissəsi, Xəzər dənizinin səviyyəsindən təxminən 28 metr aşağıda yerləşir. Bu, onu dünyanın dəniz səviyyəsindən ən aşağıda yerləşən paytaxt şəhərlərindən biri edir. Bu coğrafi xüsusiyyət, şəhərin iqliminə, hidrologiyasına və hətta tikinti texnikalarına təsir göstərir. Dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşməsi, Bakını müəyyən ekoloji və texniki çətinliklərlə üz-üzə qoysa da, eyni zamanda şəhərə unikal bir atmosfer və mənzərə bəxş edir.
14. Bakıda ilk Cinema: Sənətin yeni dövrü
Bakıda ilk dəfə kinonun nümayişi 1898-ci ildə baş tutmuşdur. Bu, şəhər həyatına yeni bir mədəniyyət və əyləncə növünün daxil olması demək idi. Kinonun tətbiqi, insanlara yeni bir sənət növü ilə tanış olmaq, müxtəlif hadisələri və hekayələri izləmək imkanı vermişdir. Sonrakı illərdə Bakıda kinoteatrların sayı artmış və kino sənəti şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmişdir. Bu, Bakının sənət və mədəniyyət həyatının da zəngin və dinamik olduğunu göstərir.
15. Bakı Məscidləri: Dini və memarlıq inciləri
Bakının tarixi memarlığında məscidlər xüsusi yer tutur. İçərişəhərdə yerləşən Cümə Məscidi (VII əsr), Məhəmməd Məscidi (XI əsr) kimi qədim məscidlər, Şirvanşahlar dövrü memarlığının nadir nümunələridir. Bu məscidlər, həm dini ibadət yerləri, həm də tarixi və memarlıq abidələri kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məscidlərin divarlarındakı incə işləmələr, ornamentlər və kitabələr, o dövrün sənətkarlarının yüksək məharətini əks etdirir. Bu məscidlər, Bakının İslam mədəniyyəti ilə olan dərin əlaqəsini və şəhərin dini tarixinə işıq salır.
Nəticə
Bakı, sadəcə bir şəhər deyil, min illik tarixi, zəngin mədəniyyəti və saysız-hesabsız sirləri ilə dolu canlı bir salnamədir. Bu məqalədə təqdim etdiyimiz 15 tarixi fakt, Bakının həm yerli sakinləri, həm də şəhər haqqında daha çox məlumat əldə etmək istəyən hər kəs üçün maraqlı olacaqdır. Bakının adı, onun müstəqil xanədanlığı, Qız Qalasının əfsanələri, dünyanın neft sənayesindəki rolu, tarixi tramvay xətləri, daş dövrü məskənləri və dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşməsi kimi faktlar, bu qədim şəhərin nə qədər çox yönlü və təəccüblü olduğunu göstərir. Bakı, hər zaman yeni kəşflərə, yeni tədqiqatlara və yeni hekayələrə qapı açan bir şəhər olaraq qalacaqdır. Şəhərin tarixi küçələrində gəzərkən, hər bir daşın, hər bir binanın bir əhvalat danışdığını unutmayın. Bakı, keçmişi ilə fəxr edən və gələcəyə ümidlə baxan bir şəhərdir.
” } } }
0 Comments