Oyun dünyası onilliklərdir ki, mövcuddur və inkişaf edən texnologiya ilə birlikdə davamlı olaraq dəyişib. Sistemlər mürəkkəbləşdikcə, oyunlar daha dərin məzmunlu və oyunçu bacarıqlarına qarşı daha həssas hala gəldi. Bu günün oyunçuları ən yüksək səviyyələrdə rəqabət aparmaq üçün ən son texnologiyalardan istifadə edirlər. Gəlin, video oyunların və konsolların tarixinə nəzər salaraq, oyun dünyasının illər ərzində nə qədər yol qət etdiyini görək.

Oyunların Yarandığı Dövr (1948-1970)

Hələ 1950-ci illərdə kompüter alimləri simulyasiya xarakterli sadə oyunlar dizayn etməyə başladılar (bu, “Atari Pong”dan çox-çox əvvəl idi). Ən erkən oyunlardan bəziləri “Nimrod” (1951), “Strachey’s Draughts Program” (1951), “Tic-Tac-Toe” (1951) və “Tennis for Two” (1958) idi.

IBM 1560 kimi daha yüksək performanslı kompüterlər satışa çıxdıqda, “Moon Landing”, “3D Tic-Tac-Toe” və “Spacewar!” kimi oyunlar populyarlıq qazandı. Lakin bu oyunlar adətən yalnız MIT (Massaçusets Texnologiya İnstitutu) kimi nüfuzlu müəssisələrdə mövcud idi. Oyun dünyası 1970 və 80-ci illərə qədər geniş kütləvi populyarlıq qazanmamışdı.

Daha çox texnologiya xəbərləri üçün Newz.az

Video Oyun Sənayesinin Doğuşu (1971-1978)

Oyun tarixi əslində Ralf Baerin televiziya monitoruna qoşula bilən əyləncə cihazı ideyasını irəli sürməsi ilə başladı. Ralf Baerin “Brown Box” (Qəhvəyi Qutu) adlı cihazı stolüstü tennis oynamağa imkan verən bir video oyun konsolu idi.

Baer, 1972-ci ildə ilk kommersiya məqsədli ev konsolu olan “Magnavox Odyssey”i yaratmaq üçün “Sanders Associates”də bir komandaya rəhbərlik etdi. Oyunçular oyun qaydalarını dəstəkləyən vizual elementləri görmək üçün televizor ekranlarının üzərinə plastik örtüklər qoyurdular. Onlar nöqtəni hərəkət etdirmək üçün kontrollerlərdən istifadə edir və xallarını özləri qeyd edirdilər.

1972-ci ildə “Atari” tərəfindən buraxılan “Pong” ən erkən arkada video oyunlarından biri kimi təqdim edildi. “Top və raketka” (ball-and-paddle) sənayesi bir müddət durğunluq yaşasa da, bəzi erkən hitlərin yaranmasına səbəb oldu:

• Gran Trak 10 (1974)
• Tank (1974)
• Wheels (1975)
• Gun Fight (1975)
• Sea Wolf (1976)

Ev konsollarının birinci nəsli (1975-1977) və meynfreym kompüter oyunları (1971-1979) dövrünə “Atari VCS” (1977) və “Odyssey2” (1978) daxil idi. Bu, proqramlaşdırma dili olaraq BASIC və C istifadə edən oyun konsolları tarixinin başlanğıcı idi.

Oyunların Qızıl Dövrü (1978-1982)

70-ci illərin sonu və 80-ci illərin əvvəllərində jetonla işləyən əyləncə vasitələrinin partlayışı baş verdi ki, bu da video oyunların böyük təkamülünə təkan verdi. Uşaqlar evlərində ala bilmədikləri oyunlar üçün arkada zallarına (oyun salonlarına) axışırdılar. Jetonla işləyən video oyunlara fokuslanan bu “Qızıl Dövr”də ABŞ oyun sənayesi 308 milyon dollardan (1978) 968 milyon dollara (1979), sonra isə 2.8 milyard dollara (1980) yüksəldi.

Yaponiyada video oyunların populyarlığı artmağa başladı və bu, “Taito” dizayneri Tomohiro Nişikadonun 1978-ci ildə “Space Invaders” oyununu yaratmasına səbəb oldu. Bu, “Atari” tərəfindən “Lunar Lander”in (1979) yaradılmasını stimullaşdırdı. Lakin bu oyun 1979-cu ilin sonlarında “Asteroids” tərəfindən kölgədə qoyuldu. “Space Invaders” həmçinin “Galaga” (1981) və “Tempest” (1981) üçün yol açdı.

Bu dövrdəki yeni arkada oyunları dalğası həm də alternativ personajlara və mexanikalara fokuslanmağa başladı; bu proses “Pac Man” (1980) ilə start götürdü. Personaj mərkəzli oyunlar “Ms. Pac Man” (1982), “Donkey Kong” (1981) və “Q*bert” (1982) ilə daha da məşhurlaşdı.

Arkada oyunlarının yüksəlişi ev konsollarının ikinci nəslini (1976-1982) tetikledi. Bu konsollar oyun məlumatlarını ROM əsaslı kartriclərdə saxlamağa imkan verirdi. “Intellivision” (1979) kimi populyar ev konsolları və “River Raid” (1982), “Pitfall!” (1982) kimi məşhur oyunlar meydana çıxdı.

1980-ci illərdə Oyun Kompüterlərinin və Erkən Onlayn Oyunların Meydana Çıxması

Ev kompüterləri 70-ci illərin sonunda sürət qazanmağa başladı və 80-ci illərdə daha geniş kütləyə yayıldı. “Apple II” və “Commodore PET”in populyarlığından sonra oyun kompüterlərinin ikinci partiyası ortaya çıxdı.

“Commodore VIC-20”, “Sinclair ZX 81” və “NEC PC-800” kimi fərdi kompüterlər fərdi ev kompüterləri və PC oyun bazarının populyarlaşmasına kömək etdi. İlk dövrlərdə kompüter oyunları mətn əsaslı macəralardan tutmuş, “blackjack” kimi qumar oyunlarına qədər dəyişirdi.

1979-cu ildə dəyişdirilə bilən kartriclərdən istifadə edən ilk portativ sistem olan “Microvision” buraxıldı ki, bu da Nintendo-nun “Game & Watch” seriyasının yaranmasına yol açdı.

1982-1985-ci illərdə ABŞ video oyun sənayesində böyük bir tənəzzül yaşandı. Bazarda həddindən artıq çox oyun və konsol olduğu üçün bazar doydu və diqqət fərdi kompüterlərə yönəldi. 1983-cü il video oyun böhranı “Nintendo” və “Sega” kimi şirkətlər sayəsində Yapon oyun sənayesinin populyarlaşmasına səbəb oldu.

Üçüncü Nəsil Oyun Konsolları (1983-1995)

ABŞ oyun sənayesi şokdan və iflasdan qurtulmağa çalışarkən, 8-bitlik video oyunların inkişafı üçüncü nəsil “Nintendo Entertainment System”in (NES) dünya miqyasında populyarlığını gətirdi.

Əvvəlcə Nintendo-nun “Family Computer” (Famicom) və Sega-nın “SG-100” modelləri bazara çıxdı və Yapon oyun kütləsi arasında populyarlıq qazandı. Famicom-u ABŞ-da satıla bilən hala gətirmək üçün Nintendo onu “Nintendo Entertainment System” (NES) kimi yenidən markalandırmaq və dizayn etmək qərarına gəldi. Bu, ABŞ oyun sənayesində Nintendo üçün böyük satışlar və nüfuz gətirdi.

Bu üçüncü nəsil konsollarda ənənəvi coystiklər (joystick) və klaviaturaların yerini “geympad”lar (gamepad) və ya “coypad”lar aldı. “The Legend of Zelda”, “Dragon Quest”, “Phantasy Star” və “Final Fantasy” kimi məşhur 8-bitlik oyunlar bu dövrdə yarandı.

Dördüncü Nəsil Oyun Konsolları (1987–2004)

16-bitlik konsol dalğası dördüncü nəsil cihazlar üçün daha təkmil qrafika gətirdi. “TurboGrafx-16 PC Engine” satışa çıxarılan ilk 16-bitlik sistem oldu. Nintendo buna 1990-cı ildə “Super Nintendo Entertainment System” (SNES) modelini buraxmaqla cavab verdi.

Konsolların CD əsaslı oyunlara keçdiyi bir dövrdə Nintendo, Sony ilə birgə optik disk formatları üzərində təcrübələr apardı; sonradan Sony bu konsepsiyanı inkişaf etdirərək “PlayStation”ı yaratdı. 1991-ci ildə “Sega Mega Drive/Genesis” üçün buraxılan “Sonic the Hedgehog”, Nintendo-nun Mario franşizasına rəqib oldu və məşhur “konsol müharibələri”ni başlatdı.

1989-cu ildə portativ (əl) konsolları meydana çıxdı və Nintendo-nun “Game Boy”u ən populyar seçimə çevrildi. Həmin dövrdə Nintendo-nun üç əsas rəqibi “Atari Lynx”, “Sega Game Gear” və “NEC Turbo Express” idi. Portativ cihazlar üçün “Tetris”, “Pokémon Red/Green/Blue”, “Super Mario Land” və “Sonic the Hedgehog 2” kimi hit oyunlar buraxıldı.

1990-cı illərdə Oyun Dünyası

90-cı illər video oyunlarda qrafikanın raterdən (raster) 3D formatına keçidi də daxil olmaqla bir çox innovasiyalara yol açdı. Bu, FPS (birinci şəxs atıcı), real zamanlı strategiya (RTS) və MMO (çoxsaylı onlayn oyunçu) kimi janrların yüksəlişinə səbəb oldu. Sənaye ev əyləncə sistemlərinə yönəldiyi üçün arkada oyunlarının populyarlığı azaldı.

Bu dövrdə “Mortal Kombat”, “Night Trap” və “Doom” kimi zorakılıq elementləri olan oyunlar cəmiyyətdə narahatlıq yaratmağa başladı. İnsanlar qorxurdular ki, bu cür oyunlar uşaqları qəddarlaşdıra və onları real həyatda zorakılığa meyilli edə bilər.

3D qrafikanın təkmilləşməsi ilə PC oyunları da yüksəlişini davam etdirdi. Bu dövrün önəmli oyunları:

• Quake: E-idman və FPS janrının əsasını qoydu.
• Resident Evil: “Survival horror” (sağ qalma qorxusu) janrının doğuşu.
• SimCity: Simulyasiya oyunlarının zirvəsi.
• Dune II: Real zamanlı strategiyanın inkişafı.

Beşinci Nəsil Konsollar (1993–2006)

Beşinci nəslin ən məşhur konsolları “Sega Saturn”, “Sony PlayStation” və “Nintendo 64” idi. Bu cihazlarda “Super Mario 64”, “PaRappa the Rapper”, “Dance Dance Revolution”, “GoldenEye 007”, “Legend of Zelda: Ocarina of Time” və “Final Fantasy VII” kimi əfsanəvi oyunlar oynanılırdı.

Mobil Oyunların Başlanğıcı

Həmin vaxt mobil telefonlar daha əlçatan olmağa başladı. “Nokia 6110” kimi cihazlar arkada tipli sadə oyunlar təklif edirdi. O dövrdə “Snake” (İlan) oyunu böyük hit idi və təxminən 400 milyon cihaza quraşdırılmışdı.

2000-ci illərdə Oyun Dünyası

2000-ci illərdəki innovasiyalar oyun sənayesini daha da gücləndirdi. Bazar tərtibatçılar və avadanlıq istehsalçıları üçün çox rəqabətli bir mühitə çevrildi. İstifadəçilərin oyunlara düzəlişlər (“mod”lar) etməsi populyarlaşdı və bu, 1999-cu ildə “Counter Strike” (Half-Life modu) kimi məşhur oyunların yaranmasına səbəb oldu.

Altıncı Nəsil Konsollar (1998–2013)

Altıncı nəsil 1998-ci ildə “Sega Dreamcast”ın çıxışı ilə başladı, ardınca 2000-ci ildə nəhəng “PlayStation 2” debüt etdi. Nintendo isə bir il sonra “GameCube”u təqdim etdi.

2001-ci il bitməmiş Microsoft öz daxili resurslarına arxalanaraq “Xbox”u satışa çıxardı. Bu, “Halo: Combat Evolved” oyununun yaranmasına və Xbox-un uğuruna yol açdı. Həmin il buraxılan “Grand Theft Auto III” isə açıq dünya (open-world) oyunlarını populyarlaşdırdı. Nintendo isə 2001-ci ildə “Game Boy Advance” ilə portativ bazarında liderliyini qorudu.

Onlayn Oyunların Yüksəlişi

MMORPG-lərin (çox saylı onlayn rol oyunları) artması PC üçün “RuneScape”, “World of Warcraft”, “EverQuest” və “Ultima Online” kimi mühüm layihələrin çıxışına səbəb oldu. Microsoft “Xbox Live” xidmətini işə salaraq onlayn oyunu konsollara gətirdi və “Halo 2” ilə böyük uğur qazandı. Oyunçular artıq daha böyük qruplarla döyüşlərə qoşula bilirdilər.

Mobil Oyunların Kütləviləşməsi

Mobil cihazlar mürəkkəbləşdikcə oyunlar da inkişaf etdi. Apple və Google-un tətbiq mağazaları (App Store/Play Store) “Angry Birds”, “Candy Crush” və “Words with Friends” kimi hitlərlə konsol bazarına rəqib olmağa başladı.

Yeddinci Nəsil Konsollar (2005–2013)

Bu nəsil “PSP” (PlayStation Portable) və “Nintendo DS” kimi portativ konsollarla başladı. PSP peşəkar oyunçuları, DS isə “Nintendogs” və “Brain Age” kimi oyunlarla daha geniş, həvəskar kütləni hədəf alırdı.

Stasionar konsollarda 2005-ci ildə “Xbox 360”, 2006-cı ildə isə “PS3” buraxıldı. Hər iki şirkət öz onlayn satış və oyun platformalarını (“Xbox Live” və “PlayStation Network”) inkişaf etdirdilər.

Nintendo isə hərəkətə həssas pultları ilə “Wii” konsolunu çıxararaq bazarda dominantlıq qazandı. “Wii Sports” və “Mario Kart Wii” kimi oyunlar sayəsində texniki göstəriciləri daha aşağı olsa da, ailəvi oyun mühiti üçün ən çox seçilən cihaz oldu.

Səkkizinci Nəsil Konsollar (2012–Hazırkı dövr)

Bu nəsil 2011-ci ildə “Nintendo 3DS” və “PS Vita” ilə başladı. 2013-cü ildə “PlayStation 4” və “Xbox One”ın çıxışı bu gün də sənayedə hökmranlıq edən sistemlərin əsasını qoydu. “Uncharted 4”, “God of War”, “Spider-Man”, “Gears of War 5” və “Forza Horizon 4” kimi eksklüziv oyunlar konsol rəqabətini qızışdırdı.

Səkkizinci nəslin son böyük cihazı hibrid platforma olan “Nintendo Switch” oldu. O, həm hərəkətli idarəetməni, həm də portativliyi özündə birləşdirdi.

Yeni Nəsil Konsollar və PC Oyunları (2020+)

Hazırda biz “PS5”, “Xbox Series X” və “Series S” ilə yeni nəsil oyun dövrünü yaşayırıq. “Google Stadia” və “Amazon Luna” kimi bulud əsaslı (cloud) oyun xidmətləri konsol təcrübəsini birbaşa internet üzərindən təklif edir. “Nvidia GeForce RTX” seriyası qrafik kartları və sürətli SSD disklər oyunları daha sürətli və vizual olaraq mükəmməl hala gətirir.

Oyun sənayesi sürətlə təkamül etməyə davam edir. Oyunçular bu yeni dövrün vizual tələblərinə cavab vermək üçün yüksək göstəricili monitorlardan istifadə etməyə hazır olmalıdırlar. Doğru monitor ən yeni konsolların vizual gücünü tam hiss etməyə və oyunun içinə girməyə imkan verir.