Mehdiqulu Xan Cavanşir: Qarabağ Xanlığının Sonuncu Xanı və Tarixi
Azərbaycan tarixində Mehdiqulu xan Cavanşir adı çox dərin və təsirli bir iz buraxıb. O, Qarabağ xanlığının sonuncu xanın və Cənubi Qafqazın mürəkkəb siyasi hadisələrinin əsas fiqurlarından biri kimi tanınır. Mehdiqulu xan yalnız hakimiyyət sahibi deyil, eyni zamanda dövrünün çətin coğrafi-siyasi dəyişikliklərinin və imperiyaların qarşılıqlı təsirinin canlı şahidi olmuşdur. Onun həyat yolu, idarəetmə dövrü və Qarabağ tarixində rolu Azərbaycan milli yaddaşının vacib hissəsini təşkil edir.
Bu məqalədə siz Mehdiqulu xanın şəxsiyyəti, ailəsi, siyasi fəaliyyəti, ordu və diplomatiya fəaliyyətləri, Qarabağ xanlığının sonu, onun ailə irsi və mədəniyyətə təsiri barədə geniş məlumat əldə edəcəksiniz.
Mehdiqulu xan haqqinda melumat
Mehdiqulu xanın Mənşəyi və Ailəsi
Mehdiqulu xan Cavanşir 18-ci əsrin sonlarında (bəzi mənbələrə görə 1763 və ya 1772-ci il) Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdir. O, Azərbaycan səlnaməvi nəsillərindən olan Cavanşir nəslinin bir nümayəndəsi idi və Qarabağ xanlığının banilərindən ibarət geniş bir ailənin üzvü idi. Onun atası İbrahimxəlil xan Cavanşir idi, əslən Qarabağın siyasi və hərbi liderlərindən biri hesab olunurdu. Mehdiqulu xanın ailəsi Qarabağ xanlığının idarə olunmasında uzun müddət mərkəzi rol oynamışdır.
Bu ailə kökləri sayəsində Mehdiqulu xan oğurluqdan uzaq, liderəlayiq bir şəxsiyyət kimi böyümüş, özü də təbiətin avantürist ruhu və liderlik xüsusiyyətləri ilə seçilmişdir.
Qarabağ Xanlığının Tarixi və Mehdiqulu xanın İdarəetməyə Gəlişi
Qarabağ xanlığı nə idi?
Qarabağ xanlığı 18–19-cu əsrlərdə Cənubi Qafqazda siyasi müstəqillik uğrunda mübarizə aparan ərazilərdən biri idi. Bu xanlıq, Qafqazda formalaşmış feodal quruluşları daxilində öz müstəqil idarəetmə strukturlarına malik idi və regionda strateji əhəmiyyət kəsb edirdi.
Mehdiqulu xanın taxta çıxması
Mehdiqulu xan 1806-cı ildə atası İbrahimxəlil xanın vəfatı və ya siyasi hadisələrdən sonra Qarabağın xanı təyin edildi. Bu təyinat Rusiya imperatoru tərəfindən təsdiqləndi və ona Qarabağ xanlığının rəhbərliyi verildi. Bu dövr Qarabağ üçün çətin siyasi şəraitlə yadda qaldı, çünki həm Rusiya, həm də İran imperiyaları regionda nüfuz qazanmaq üçün mübarizə aparırdı.
Mehdiqulu xanın Siyasi Fəaliyyəti və Müharibələr Dövrü
Mehdiqulu xan Cavanşir hakimiyyətə gəldiyi dövrdə Qarabağ həm Rusiya, həm də İran (Qacarlar) üçün strateji əhəmiyyətli bölgə idi. Bu mühüm coğrafi mövqeyə görə region bir neçə müharibə və siyasi gərginliyin mərkəzinə çevrildi.
Rus – İran Müharibələri (1804–1813) və Qarabağ
1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiya və İran arasında sərhədlər müəyyənləşdirildi. Bu müqavilə nəticəsində Qarabağ kimi bir çox xanlığın taleyi müəyyənləşdi və imperiyalar arasında nüfuz mübarizəsi daha da dərinləşdi. Bundan sonrakı illərdə Rusiya Qarabağ daxil olmaqla Şərqi Qafqazın idarə olunmasında daha fəal rol oynamağa başladı.
İdarəetmədə Daxili Gərginliklər
Mehdiqulu xanın hakimiyyəti dövründə daxili siyasi problemlər də güclü təsir göstərirdi. O, öz qardaşı oğlu Cəfərqulu ağa ilə arasında gizli ədavətlə üzləşmiş və bu münaqişələr idarəetməni daha da mürəkkəbləşdirmişdir. Bu şərait çar Rusiyası üçün Qarabağın idarə olunmasını asanlaşdıran vasitə oldu və nəhayət, Mehdiqulu xanın hakimiyyəti zəifləməyə başladı.
Mehdiqulu xanın Qarabağı Tərk Etməsi və Xanlığın Ləğvi
1822-ci ilin noyabrında Mehdiqulu xan İrana qaçmağa məcbur oldu. Bu qaçış imperiya tarixinin dramatik nöqtəsi idi və Rus komandanlığı tərəfindən onun “xəyanət” aktı kimi qiymətləndirildi. Rus hakimiyyəti bu hadisədən istifadə edərək Qarabağ xanlığını ləğv etdi və bölgəni birbaşa idarəetməyə aldı.
Bu dövr Mehdiqulu xanın siyasi karyerasının dönüş nöqtəsi idi. Onun qarışıq siyasi vəziyyəti və imperiyalar arasındakı qarşıdurma, nəhayət Qarabağ xanlığının siyasi müstəqilliyinin sonunu gətirdi.
Mühacirət və Sonrakı Həyat
Mehdiqulu xan bir müddət İranda yaşadı. Ancaq 1826-cı ildə Rus – İran müharibəsinin yenidən başlanması zamanı rus hakimiyyəti onu Qarabağa qayıtmasına icazə verdi. O, idarəetməni formal olaraq bərpa etmə fürsəti qazandı və illik təqaüd ilə təmin edildi. Lakin xanlıq sistemi artıq ləğv edilmişdi və Mehdiqulu xan yalnız şəxsi mülklərini idarə etməklə kifayətləndi.
Mehdiqulu xan 1845-ci ildə vəfat etdi və Ağcabədi yaxınlığında dəfn olundu. Bu, Qarabağın siyasi tarixində bir dönəmin sona çatdığı rəmzi bir hadisə oldu.
Mehdiqulu xanın Ailə İrsinin Mədəni Əhəmiyyəti
Xurşidbanu Natəvan
Mehdiqulu xanın ən məşhur varisi, Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Xurşidbanu Natəvan idi. O, 19-cu əsrin sonlarında Azərbaycanın ən tanınmış şairələrindən biri olmuş, Qarabağın mədəni həyatına böyük təsir göstərmişdir. Natəvanın yaradıcılığı Azərbaycan klassik poeziyasının incilərindən sayılır və qadın ədəbiyyatında xüsusi yer tutur.
Mədəni və Tarixi İrs
Mehdiqulu xanın ailəsi yalnız siyasi deyil, həm də mədəni irs buraxmışdır. Xurşidbanu Natəvanın ədəbi fəaliyyəti Qarabağ mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır və onun əsərləri hələ də Azərbaycan ədəbiyyatında böyük hörmətlə oxunur.
Mehdiqulu xanın Tarixi Mənası və Azərbaycan Tarixi Perspektivi
Mehdiqulu xan Cavanşir Azərbaycan tarixinin ən vacib və dramatik şəxsiyyətlərindən biridir. O, Qarabağ xanlığının sonu, imperiya siyasəti, hərbi qarşıdurmalar, daxili siyasi mübarizə və mədəni irs kimi bir çox vacib tarixi proseslərin mərkəzində dayanıb.
Onun həyatı bizə göstərir ki, kiçik xanlıqların böyük imperiyalar qarşısında mövcud olmaq üçün nə qədər çətin sınaqlarla üzləşdiyini və bu sınaqların regional tarixə necə dərin izlər buraxdığını. Mehdiqulu xanın taleyi, həm də Azərbaycan xalqının keçmişdə yaşadığı siyasi dönüşümlərin və mədəni mübarizənin canlı bir şahididir.
